🎓 Söz öbekleri (Kelime grupları) nelerdir Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, söz öbeklerinin temel türlerini ve özelliklerini anlamanı sağlayacak. Özellikle isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, fiilimsi grupları ve edat grupları gibi konulara odaklanacağız.
📌 Söz Öbeği (Kelime Grubu) Nedir?
Söz öbekleri, cümlede tek bir anlam ve görev üstlenen, birden fazla kelimeden oluşan gruplardır. Bu gruplar, kelimelerin bir araya gelerek oluşturduğu anlam bütünlüğünü ifade eder.
- Bir söz öbeğindeki kelimeler genellikle birbirinden ayrılmazlar.
- Cümle içinde tek bir öğe (özne, nesne, tümleç vb.) gibi görev yaparlar.
📌 İsim Tamlamaları
İki ismin bir araya gelerek aitlik, ilgi veya nitelik ilişkisi kurduğu söz öbekleridir. Tamlayan ve tamlanan olmak üzere iki temel öğeden oluşur.
- Belirtili İsim Tamlaması: Hem tamlayan hem de tamlanan ek alır. (Örn: evin kapısı, okulun bahçesi)
- Belirtisiz İsim Tamlaması: Sadece tamlanan ek alır. (Örn: çocuk parkı, deniz suyu)
- Zincirleme İsim Tamlaması: En az üç isimden oluşur ve iç içe geçmiş tamlamalar barındırır. (Örn: okul bahçesinin kapısı, evin anahtarının rengi)
⚠️ Dikkat: İsim tamlamalarının arasına sıfat girebilir veya tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir. (Örn: "eski evin kapısı", "kapısı evin" - şiirsel dilde)
📌 Sıfat Tamlamaları
Bir ismin önüne gelerek onu niteleyen (nasıl olduğunu bildiren) veya belirten (işaret eden, sayısını bildiren vb.) sıfat ve isimden oluşan söz öbekleridir.
- Niteleme Sıfatları: İsme sorulan "Nasıl?" sorusuna cevap verir. (Örn: kırmızı araba, çalışkan öğrenci)
- Belirtme Sıfatları: İsmi işaret, sayı, belirsizlik veya soru yoluyla belirtir.
- İşaret Sıfatları: bu ev, şu çocuk
- Sayı Sıfatları: üç elma, birinci sıra
- Belgisiz Sıfatlar: birkaç kişi, bazı sorunlar
- Soru Sıfatları: hangi kitap, kaç gün
💡 İpucu: Sıfat tamlamaları bir bütündür ve ayrılmazlar. Cümlede genellikle bir ismi niteleme/belirtme görevi üstlenirler.
📌 Fiilimsi Grupları (Eylemsi Grupları)
Bir fiilimsinin (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ve ona bağlı olan diğer kelimelerin (nesne, tümleç vb.) bir araya gelerek oluşturduğu söz öbekleridir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde bulunabilirler.
- İsim-fiil Grubu: -ma, -ış, -mak ekleriyle oluşur. (Örn: kitap okumayı sevmek, hızlı yürüyüşü)
- Sıfat-fiil Grubu: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleriyle oluşur. (Örn: gelen misafirler, görünen köy, tanıdık yüzler)
- Zarf-fiil Grubu: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez vb. eklerle oluşur. (Örn: gülerek konuşmak, ders çalışırken uyumak, eve gelir gelmez)
⚠️ Dikkat: Bir fiilimsi grubunu bulurken, fiilimsinin kendisiyle birlikte ona bağlı olan tüm kelimeleri (fiilimsinin nesnesi, tümleci vb.) dikkate almalısın.
📌 Edat Grupları (İlgeç Grupları)
Bir isim veya isim görevindeki bir kelime ile bir edatın (ilgeç) bir araya gelerek oluşturduğu anlamlı söz öbekleridir. Edatlar, tek başına anlamı olmayan, ancak kendinden önceki kelimeyle anlam ilişkisi kuran kelimelerdir.
- Örnekler: senin gibi, kitap ile, sabaha karşı, yemek için, arkadaşına doğru, akşama kadar.
- Edat grupları genellikle cümlede zarf tümleci veya edat tümleci olarak görev yapar.
💡 İpucu: Edatlar genellikle kendinden önceki kelimeyle birleşerek bir anlam bütünlüğü oluşturur. Bu bütünlüğü bozmamaya dikkat et.
📌 Birleşik Fiiller
İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam ve görev üstlendiği fiillerdir. Cümlede tek bir fiil gibi işlem görürler.
- Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: İsim + etmek, olmak, eylemek, kılmak fiilleriyle oluşur. (Örn: yardım etmek, hasta olmak, namaz kılmak)
- Kurallı Birleşik Fiiller: Fiil + ebilmek (yeterlik), ivermek (tezlik), ekalmak/edurmak/egelmek (süreklilik), eyazmak (yaklaşma) ile oluşur. (Örn: gelebilmek, gidivermek, bakakalmak, düşeyazmak)
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler): Genellikle bir isim ve bir fiilin kaynaşmasıyla oluşur ve gerçek anlamından uzaklaşır. (Örn: göz gezdirmek, kulak kabartmak, etekleri zil çalmak)
📝 Unutma: Birleşik fiiller, anlamca ve yapıca bir bütün oluşturur ve cümlenin yüklemi olabilirler.
📌 İkilemeler
Anlamı pekiştirmek, güçlendirmek veya farklı anlamlar katmak amacıyla iki kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan söz öbekleridir.
- Aynı Kelimenin Tekrarı: yavaş yavaş, hızlı hızlı, güzel güzel
- Eş Anlamlı veya Yakın Anlamlı Kelimeler: güçlü kuvvetli, ses seda, akıl fikir
- Zıt Anlamlı Kelimeler: az çok, er geç, iyi kötü
- Biri Anlamlı, Diğeri Anlamsız Kelimeler: eski püskü, çer çöp, eğri büğrü
- İkisi de Anlamsız Kelimeler: mırın kırın, abur cubur
- Yansıma Sözcükler: şırıl şırıl, gıcır gıcır, fısır fısır
💡 İpucu: İkilemelerin arasına virgül konmaz ve genellikle cümlede zarf görevinde kullanılırlar.
