9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-tır" eki ettirgenlik anlamı katmıştır?
A) Bu haber beni çok üzdü.
B) Çocuk uykuya daldı.
C) Müdür toplantıyı başlattı.
D) Yağmur yağdı.
Bu soruda, fiillere gelerek eylemi başkasına yaptırma veya bir eylemin gerçekleşmesine sebep olma anlamı katan ettirgenlik ekini bulmamız isteniyor. Ettirgenlik ekleri Türkçede genellikle "-dir, -tir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür" ve bazen de "-t" veya "-r" şeklinde karşımıza çıkar.
- Ettirgenlik nedir? Bir eylemi başkasına yaptırma veya bir eylemin gerçekleşmesine sebep olma anlamı katan fiillere ettirgen fiil denir. Ettirgen fiiller, geçişli bir fiili daha geçişli yapabilir veya geçişsiz bir fiili geçişli hale getirebilir. Örneğin, "oku-" (geçişli) fiili "okut-" olduğunda, okuma eylemini başkasına yaptırma anlamı kazanır. "Gül-" (geçişsiz) fiili "güldür-" olduğunda, birini güldürme, yani gülme eylemini başkasına yaptırma anlamı kazanır.
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bu haber beni çok üzdü. Buradaki fiil "üzdü" (üz-mek). Bu fiil, haberin beni doğrudan etkilediğini gösterir. Fiilde ettirgenlik eki yoktur. Eylem doğrudan özne tarafından gerçekleştirilmiştir.
- B) Çocuk uykuya daldı. Buradaki fiil "daldı" (dal-mak). Çocuk kendi kendine uykuya dalmıştır. Fiilde ettirgenlik eki yoktur.
- C) Müdür toplantıyı başlattı. Buradaki fiil "başlattı". Bu fiilin kökü "başla-" (kendi kendine başlamak, geçişsiz bir fiil) fiilidir. "-t" eki (ettirgenlik eklerinden biridir) gelerek "başlat-" fiilini oluşturmuştur. "Başlatmak", bir şeyi başlatmaya sebep olmak, bir eylemi başkasına yaptırmak (toplantının başlamasını sağlamak) anlamına gelir. Yani müdür, toplantının başlamasına sebep olmuştur. Bu fiil ettirgen bir fiildir ve "-t" eki ettirgenlik anlamı katmıştır.
- D) Yağmur yağdı. Buradaki fiil "yağdı" (yağ-mak). Yağmur kendi kendine yağmıştır. Fiilde ettirgenlik eki yoktur.
- Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "başlattı" fiilindeki "-t" ekinin ettirgenlik anlamı kattığı açıkça görülmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
