1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, öznesine göre etken çatılıdır?
A) Kapı ardına kadar açıldı.
B) Çocuklar bahçede top oynadı.
C) Bütün pencereler temizlendi.
D) Sınav sonuçları açıklandı.
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda fiillerin çatı özelliklerinden, özellikle de "etken çatı" konusundan bahsediyoruz. Bir fiilin etken çatılı olması demek, o fiilin bildirdiği işi veya hareketi cümlenin öznesinin bizzat kendisinin yapması demektir. Yani özne, işi yapan konumundadır ve fiil genellikle "-l" veya "-n" gibi edilgenlik eklerini almaz. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kapı ardına kadar açıldı.
- Bu cümlede fiil "açıldı"dır.
- Özne "Kapı"dır.
- Kapı, kendi kendine açma eylemini yapmaz; bir başkası tarafından açılır.
- Fiil, "aç-" köküne "-ıl-" edilgenlik eki almıştır ("aç-ıl-dı"). Bu nedenle bu fiil edilgen çatılıdır.
- B) Çocuklar bahçede top oynadı.
- Bu cümlede fiil "oynadı"dır.
- Özne "Çocuklar"dır.
- Çocuklar, top oynama eylemini bizzat kendileri yapmaktadır. Yani işi yapan, öznenin kendisidir.
- Fiil, herhangi bir edilgenlik eki ("-l", "-n") almamıştır. Bu nedenle bu fiil etken çatılıdır.
- C) Bütün pencereler temizlendi.
- Bu cümlede fiil "temizlendi"dir.
- Özne "Bütün pencereler"dir.
- Pencereler, kendi kendilerini temizleme eylemini yapmazlar; bir başkası tarafından temizlenirler.
- Fiil, "temizle-" köküne "-n-" edilgenlik eki almıştır ("temizle-n-di"). Bu nedenle bu fiil edilgen çatılıdır.
- D) Sınav sonuçları açıklandı.
- Bu cümlede fiil "açıklandı"dır.
- Özne "Sınav sonuçları"dır.
- Sınav sonuçları, kendi kendilerini açıklama eylemini yapmazlar; bir başkası tarafından açıklanırlar.
- Fiil, "açıkla-" köküne "-n-" edilgenlik eki almıştır ("açıkla-n-dı"). Bu nedenle bu fiil edilgen çatılıdır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, sadece "Çocuklar bahçede top oynadı" cümlesinde fiilin bildirdiği eylemi öznenin bizzat kendisinin yaptığı ve fiilin edilgenlik eki almadığı görülmektedir. Bu da fiilin etken çatılı olduğunu gösterir.
Cevap B seçeneğidir.
