Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, verilen cümlenin fiilinin çatı özelliklerini (özne-yüklem ilişkisi ve nesne-yüklem ilişkisi) doğru bir şekilde belirlememiz isteniyor. Cümlemiz: "Masanın üzerindeki vazo düşüp kırıldı."
Hadi adım adım inceleyelim:
- 1. Fiili Belirleme: Cümledeki temel yüklem fiil "kırıldı" fiilidir. "Düşüp" ise bir zarf-fiildir ve asıl çatı özelliklerini arayacağımız fiil "kırıldı"dır.
- 2. Özne-Yüklem İlişkisi (Çatı): Fiilin özne-yüklem ilişkisine göre dört çeşidi vardır: Etken, Edilgen, Dönüşlü, İşteş.
- "Kırıldı" fiili, "kır-" köküne "-ıl-" yapım eki alarak oluşmuştur. Fiile "-l-" veya "-n-" ekleri geldiğinde fiil ya edilgen ya da dönüşlü olur.
- Şimdi özneye bakalım: "Masanın üzerindeki vazo". Vazo, kendi kendine mi kırılma eylemini gerçekleştirdi, yoksa kırılma eyleminden mi etkilendi? Vazo, kırılma eylemini yapan değil, bu eylemden etkilenendir. Yani, eylemi yapan belli değildir veya başkasıdır. Bu durumda "vazo" sözde öznedir.
- Eylemi yapanın belli olmadığı ve eylemden etkilenen sözde öznenin bulunduğu fiillere Edilgen fiil denir. Dolayısıyla "kırıldı" fiili edilgendir.
- 3. Nesne-Yüklem İlişkisi (Geçişlilik): Fiilin nesne alıp almadığına göre iki çeşidi vardır: Geçişli, Geçişsiz.
- Bir fiilin önüne "onu" zamirini getirebiliyorsak ve anlamlı oluyorsa fiil geçişlidir; getiremiyorsak geçişsizdir.
- "Kırıldı" fiilinin önüne "onu" getirelim: "Onu kırıldı." Bu ifade anlamsızdır.
- Genellikle, geçişli bir fiil edilgen yapıldığında nesne alma özelliğini kaybeder ve geçişsiz olur. Örneğin, "kitabı okudu" (geçişli) cümlesindeki "okudu" fiili, "kitap okundu" (geçişsiz) olduğunda nesne alamaz hale gelir. Aynı şekilde, "vazoyu kırdı" (geçişli) fiili, "vazo kırıldı" (geçişsiz) olduğunda nesne alamaz.
- Bu nedenle "kırıldı" fiili Geçişsiz bir fiildir.
- 4. Sonuç: "Kırıldı" fiili hem Edilgen hem de Geçişsiz özelliklere sahiptir.
Seçenekleri incelediğimizde, bu özelliklerin doğru verildiği şık A seçeneğidir.
Cevap A seçeneğidir.
