Hangi seçenekteki cümlede görülen geçmiş zaman eki (-di) birleşik zamanlı fiil oluşturmuştur?
A) O kitabı ben de okumuştum.
B) Dün seni aradım ama evde yoktun.
C) Çocukluğum bu sokaklarda geçti.
D) Müzik dinleyerek ders çalıştı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, görülen geçmiş zaman eki olan "-di" (veya sertleşmiş hali "-tı, -ti, -tu") ekinin birleşik zamanlı bir fiil oluşturduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "birleşik zamanlı fiil" ne demek, onu hatırlayalım:
- Basit Zamanlı Fiil: Sadece bir tane kip (zaman) eki almış fiillerdir. Örneğin: "geldi", "okuyor", "yazacak".
- Birleşik Zamanlı Fiil: İki tane kip (zaman) eki almış fiillerdir. Birinci kip eki fiilin ana zamanını belirtirken, ikinci kip eki (genellikle "-di" (hikaye), "-miş" (rivayet) veya "-se" (şart) ek fiilleri) fiile farklı bir anlam katmanı ekler. Örneğin: "geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi), "okumuştu" (duyulan geçmiş zamanın hikayesi), "yazacaktı" (gelecek zamanın hikayesi).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) O kitabı ben de okumuştum.
- Bu cümledeki fiil "okumuştum" kelimesidir.
- Fiilin kökü "oku-" dur.
- "oku-muş-tu-m" şeklinde eklerine ayırdığımızda, fiilin önce "-muş" (duyulan geçmiş zaman) ekini, ardından "-tu" (görülen geçmiş zamanın hikaye eki) ekini aldığını görüyoruz.
- Burada iki farklı zaman eki (duyulan geçmiş zaman ve görülen geçmiş zamanın hikayesi) bir araya gelerek "duyulan geçmiş zamanın hikayesi" adında bir birleşik zamanlı fiil oluşturmuştur. Yani "-tu" eki, fiile ikinci bir zaman anlamı katmıştır.
- B) Dün seni aradım ama evde yoktun.
- Bu cümlede iki fiil bulunmaktadır: "aradım" ve "yoktun".
- "aradım" fiili "ara-dı-m" şeklinde eklerine ayrılır. Sadece bir tane zaman eki (-dı, görülen geçmiş zaman) almıştır. Bu basit zamanlı bir fiildir.
- "yoktun" kelimesi ise "yok" ismine gelen ek fiilin görülen geçmiş zamanıdır ("yok-tu-n"). Burada "-tu" eki, bir isme gelerek onu yüklem yapmış ve basit zamanlı bir ek fiil çekimi oluşturmuştur. Birleşik zamanlı bir fiil değildir.
- C) Çocukluğum bu sokaklarda geçti.
- Bu cümledeki fiil "geçti" kelimesidir.
- "geç-ti" şeklinde eklerine ayrılır. Sadece bir tane zaman eki (-ti, görülen geçmiş zaman) almıştır. Bu basit zamanlı bir fiildir.
- D) Müzik dinleyerek ders çalıştı.
- Bu cümledeki fiil "çalıştı" kelimesidir.
- "çalış-tı" şeklinde eklerine ayrılır. Sadece bir tane zaman eki (-tı, görülen geçmiş zaman) almıştır. Bu basit zamanlı bir fiildir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, görülen geçmiş zaman eki olan "-di" (veya sertleşmiş hali "-tı") ekinin, başka bir zaman ekinden sonra gelerek birleşik zamanlı fiil oluşturduğu tek seçenek A seçeneğidir.
Cevap A seçeneğidir.
