🎓 18. Yüzyıl Osmanlı Tarihi (Gerileme Dönemi) konu anlatımı Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 18. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nun gerileme dönemini anlamanız için temel bilgileri sade ve anlaşılır bir dille sunmaktadır. Testinizde karşılaşabileceğiniz ana konuları, önemli olayları ve kavramları burada bulacaksınız.
📌 18. Yüzyılın Genel Özellikleri
18. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için "Gerileme Dönemi" olarak adlandırılır. Bu dönemde imparatorluk, hem askeri hem de siyasi alanda büyük zorluklar yaşamış, Avrupa karşısında üstünlüğünü kaybetmeye başlamıştır.
- Askeri Zayıflık: Osmanlı ordusu, Avrupa ordularının gerisinde kalmış, teknolojik yeniliklere ayak uyduramamıştır.
- Toprak Kayıpları: Özellikle Rusya ve Avusturya'ya karşı kaybedilen savaşlar sonucunda büyük toprak kayıpları yaşanmıştır.
- Ekonomik Sorunlar: Ticaret yollarının değişmesi, kapitülasyonların yaygınlaşması ve iç karışıklıklar ekonomiyi olumsuz etkilemiştir.
- Merkezi Otoritenin Zayıflaması: Taşrada ayanların (yerel güç sahipleri) etkisi artmış, merkezi yönetim zayıflamıştır.
- Islahat Çabaları: Gerilemeyi durdurmak ve devleti eski gücüne kavuşturmak amacıyla çeşitli alanlarda ıslahat (yenilik) girişimleri olmuştur.
⚠️ Dikkat: 18. yüzyıl, Osmanlı için sadece gerileme değil, aynı zamanda ilk Batılılaşma ve modernleşme adımlarının atıldığı bir dönemdir. Bu iki yönü birlikte düşünmek önemlidir.
📌 Önemli Savaşlar ve Antlaşmalar
Bu yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun kaderini belirleyen birçok savaş ve antlaşma imzalanmıştır. Bunlar, hem toprak kayıplarını hem de Avrupa devletleriyle olan ilişkilerin seyrini göstermektedir.
- Prut Antlaşması (1711): Rusya'ya karşı kazanılan bu zaferle, Azak Kalesi geri alınmış ve Rusya'nın sıcak denizlere inme isteği geçici olarak engellenmiştir.
- Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya'ya karşı kaybedilen savaş sonrası imzalanan bu antlaşma ile Belgrad ve Banat gibi önemli topraklar kaybedilmiştir. Bu antlaşma Lale Devri'nin başlangıcı kabul edilir.
- Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Rusya ile yapılan savaş sonrası imzalanan bu antlaşma, Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biridir.
- Kırım bağımsız olmuş, ancak dini yönden Osmanlı halifesine bağlanmıştır. Bu, Kırım'ın Rusya'ya ilhakının ilk adımıdır.
- Rusya'ya kapitülasyon hakkı tanınmış ve Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoksların koruyuculuğunu üstlenmiştir.
- Osmanlı, ilk kez savaş tazminatı ödemiştir.
- Yaş Antlaşması (1792): Rusya ile yapılan savaş sonrası imzalanmış, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edilmiştir. Bu, Osmanlı'nın Kırım'ı tamamen kaybettiği anlamına gelir.
💡 İpucu: Antlaşmaların sonuçlarını özellikle toprak kayıpları ve siyasi etkileri açısından öğrenmek, dönemi kavramak için çok önemlidir.
📌 Lale Devri (1718-1730)
Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve Patrona Halil İsyanı ile sona eren bu dönem, askeri başarısızlıkların ardından barış ve kültürel Batılılaşma çabalarının yaşandığı bir süreçtir.
- Padişah: III. Ahmed, Sadrazam: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa.
- Özellikleri: Askeri alanda ıslahat yapılmamıştır. Daha çok sosyal, kültürel ve sanatsal alanlarda yenilikler görülür.
- Önemli Gelişmeler:
- İlk Türk matbaası İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından kurulmuştur.
- Avrupa başkentlerine (Paris, Viyana) ilk geçici elçilikler gönderilmiştir.
- Yangın söndürme teşkilatı (Tulumbacılar Ocağı) kurulmuştur.
- Çiçek aşısı uygulanmaya başlanmıştır.
- Doğu klasikleri Türkçeye çevrilmiştir.
- Kültürel ve sanatsal faaliyetler (minyatür, çini, mimari) gelişmiştir.
- Sonu: Halkın artan lüks ve israftan duyduğu rahatsızlıklar, Patrona Halil İsyanı ile sonuçlanmış ve Lale Devri sona ermiştir.
📝 Unutma: Lale Devri, Osmanlı'da Batı tarzı yaşamın ve kültürel etkileşimin ilk örneklerini barındırır, ancak askeri alanda bir yenilik getirmemiştir.
📌 Askeri ve İdari Islahatlar
18. yüzyılda, özellikle askeri alandaki zayıflıkların fark edilmesiyle çeşitli ıslahat girişimleri olmuştur. Bu ıslahatlar, Batı'dan örnek alınarak yapılmaya çalışılmıştır.
- Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval): Fransız asıllı mühendis, Humbaracı Ocağı'nı modernize etmiş ve sürat topçularını geliştirmiştir.
- Baron de Tott: Yine Fransız asıllı bir mühendis, topçu ve istihkam sınıflarını düzenlemiştir.
- Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi - 1773): Denizcilik alanında modern eğitim vermek amacıyla kurulmuştur.
- Mühendishane-i Berri Hümayun (Kara Mühendishanesi - 1795): Kara ordusuna modern subay yetiştirmek amacıyla kurulmuştur.
- Ayanların Gücünün Kırılması: Merkezi otorite, taşradaki ayanların gücünü sınırlamaya çalışmış, ancak çoğu zaman başarılı olamamıştır.
💡 İpucu: Bu dönemdeki ıslahatlar genellikle mevcut kurumları modernleştirme veya yeni, Batı tarzı kurumlar kurma şeklinde olmuştur. Ancak Yeniçeri Ocağı'nın direnişi nedeniyle tam başarı sağlanamamıştır.
📌 III. Selim ve Nizam-ı Cedid Dönemi (1789-1807)
III. Selim, Osmanlı İmparatorluğu'nda kapsamlı ve köklü ıslahatlar yapmaya çalışan ilk padişahtır. Bu ıslahatlar bütününe "Nizam-ı Cedid" (Yeni Düzen) adı verilmiştir.
- Amaç: Osmanlı Devleti'ni Batı standartlarına ulaştırmak, özellikle askeri, idari ve ekonomik alanlarda köklü değişiklikler yapmak.
- Askeri Islahatlar:
- Nizam-ı Cedid Ordusu: Avrupa tarzında eğitimli, modern bir ordu kurulmuştur. Bu ordunun masrafları için İrad-ı Cedid adında yeni bir hazine oluşturulmuştur.
- Mühendishane-i Berri Hümayun'un geliştirilmesi.
- İdari ve Diplomatik Islahatlar:
- Avrupa başkentlerinde (Londra, Paris, Viyana, Berlin) sürekli elçilikler açılmıştır. Bu, Batı'yı daha yakından tanıma ve diplomatik ilişkileri güçlendirme amacı taşır.
- Devlet adamlarına Batı dillerini öğrenme zorunluluğu getirilmiştir.
- Ekonomik Islahatlar:
- İrad-ı Cedid Hazinesi kurulması.
- Yerli malı kullanımının teşvik edilmesi.
- Sonu: Nizam-ı Cedid ıslahatları, özellikle Yeniçeriler, ulema ve bazı ayanlar tarafından büyük tepki görmüştür. Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim tahttan indirilmiş ve Nizam-ı Cedid dönemi sona ermiştir.
⚠️ Dikkat: Nizam-ı Cedid, Osmanlı'da modernleşme hareketlerinin en önemli adımlarından biridir. Ancak iç muhalefet nedeniyle başarıya ulaşamamıştır. Modern bir ordu kurma çabası, Yeniçerilerin sonunu getirecek olayların da başlangıcı olmuştur.
📌 Ekonomik ve Sosyal Durum
18. yüzyılda Osmanlı ekonomisi ve toplumsal yapısı da büyük değişimler ve zorluklar yaşamıştır.
- Kapitülasyonlar: Avrupa devletlerine verilen ayrıcalıklar (kapitülasyonlar) yaygınlaşmış ve Osmanlı ekonomisine büyük zarar vermiştir. Yerli sanayi gelişememiş, dış ticaret dengesi bozulmuştur.
- Ticarete Yön Değişimi: Coğrafi keşiflerle önemini yitiren İpek ve Baharat Yolları, Osmanlı'nın vergi gelirlerini azaltmıştır.
- Ayanların Gücü: Taşrada güçlenen ayanlar, vergi toplama ve asker temin etme gibi konularda merkezi otoritenin önüne geçmiştir. Bu durum, köylülerin ve halkın üzerindeki yükü artırmıştır.
- Şehirleşme: Bazı şehirler büyürken, kırsalda güvenlik sorunları ve ekonomik zorluklar yaşanmıştır.
📝 Unutma: Ekonomik ve sosyal sorunlar, askeri ve siyasi gerilemeyi besleyen önemli faktörler olmuştur. Bu dönemde halkın refah seviyesi düşmüş, devletin gelirleri azalmıştır.
