7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" bağlacı ayrı yazılmalıdır?
A) Bu konuda seninle aynı fikirdeyim.
B) Toplantıda herkes söz aldı.
C) O filmi ben de izlemek istiyorum.
D) Sınıfta sessizce bekliyorduk.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "de" bağlacının doğru yazımını, yani ayrı yazılması gereken durumu bulmamız isteniyor. Türkçede "de/da" iki farklı şekilde karşımıza çıkar: ya bir bağlaçtır ya da bir ek (bulunma hâl eki)dir. Bu ikisini ayırt etmek için basit bir kuralımız var:
- Bağlaç olan "de/da": Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz veya sadece biraz daralır. Genellikle "bile" anlamı katar. Her zaman ayrı yazılır ve hiçbir zaman "te/ta" şekline dönüşmez.
- Ek olan "-de/-da" (bulunma hâl eki): Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı tamamen bozulur. "Nerede?", "Kimde?", "Ne zaman?" sorularına cevap verir. Her zaman bitişik yazılır ve ünsüz benzeşmesi kuralına göre "-te/-ta" şekline dönüşebilir.
Şimdi seçenekleri bu kurallara göre inceleyelim:
- A) Bu konuda seninle aynı fikirdeyim.
- Buradaki "fikirdeyim" kelimesindeki "-de", bulunma hâl ekidir. Cümleden çıkarıp okuyalım: "Bu konuda seninle aynı fikirim." Anlam bozuluyor. "Nerede aynı fikirdeyim?" sorusuna "bu konuda" cevabını veriyor. Bu yüzden bitişik yazılması doğrudur.
- B) Toplantıda herkes söz aldı.
- Buradaki "toplantıda" kelimesindeki "-da", bulunma hâl ekidir. Cümleden çıkarıp okuyalım: "Toplantı herkes söz aldı." Anlam bozuluyor. "Nerede söz aldı?" sorusuna "toplantıda" cevabını veriyor. Bu yüzden bitişik yazılması doğrudur.
- C) O filmi ben de izlemek istiyorum.
- Buradaki "ben de" ifadesindeki "de"yi cümleden çıkarıp okuyalım: "O filmi ben izlemek istiyorum." Cümlenin anlamı bozulmuyor, sadece "başkaları da izliyor/izleyecek, ben de" veya "ben bile izlemek istiyorum" gibi bir anlam inceliği kayboluyor. Bu "de", bağlaçtır ve ayrı yazılması gerekir.
- D) Sınıfta sessizce bekliyorduk.
- Buradaki "sınıfta" kelimesindeki "-ta", bulunma hâl ekidir. Cümleden çıkarıp okuyalım: "Sınıf sessizce bekliyorduk." Anlam bozuluyor. "Nerede bekliyorduk?" sorusuna "sınıfta" cevabını veriyor. Ayrıca "sınıf" kelimesi 'f' sert ünsüzü ile bittiği için "-ta" şeklini almıştır (ünsüz benzeşmesi). Bu yüzden bitişik yazılması doğrudur.
Bu analizlere göre, "de" bağlacının ayrı yazılması gereken cümle C seçeneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
