KPSS Cümle türleri (Basit, Birleşik, Sıralı, Bağlı) Test 1

🎓 KPSS Cümle türleri (Basit, Birleşik, Sıralı, Bağlı) Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, KPSS'de sıkça karşılaşılan cümle türleri konusunu temel seviyeden alarak, basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümle yapılarını anlamanıza yardımcı olacak temel bilgileri içerir.

📌 Cümle Türleri Nedir?

Cümle türleri, cümlelerin yapılarına, yüklemlerinin türüne, anlamına veya öge dizilişine göre sınıflandırılmasıdır. Bu test özelinde, cümlelerin yapılarına göre sınıflandırılmasına odaklanacağız.

📌 Basit Cümle (Tek Yüklemli Cümle)

Basit cümle, tek bir yargı bildiren, tek bir yüklemi olan ve içinde herhangi bir yan cümlecik (fiilimsi, şart eki, ki bağlacı, alıntı cümle) bulunmayan cümlelerdir.

• Sadece bir tane çekimli fiil veya ek fiille çekimlenmiş isim/isim soylu sözcük yüklem görevindedir.
• Yan yargı bildiren fiilimsi, "ki" bağlacı, "-se/-sa" şart eki veya alıntı cümle içermez.
• Tek bir temel düşünceyi ifade eder.

Örnek: "Hava bugün çok güzeldi." (Tek yüklem: güzeldi)

💡 İpucu: Bir cümlede birden fazla fiilimsi bulunsa bile, eğer tek bir yüklem varsa ve başka bir yan cümle oluşturucu yoksa o cümle yapıca basittir. Ancak KPSS'de "fiilimsi içeren" cümleler genellikle "girişik birleşik" kabul edilir. Bu yüzden, fiilimsi içeren cümleleri basit kabul etmeden önce diğer birleşik cümle türlerini iyice kontrol edin. Genellikle "basit cümle" dendiğinde "hiçbir fiilimsi veya yan yargı içermeyen" cümleler kastedilir.

📌 Birleşik Cümle

Birleşik cümleler, bir temel cümle ile bu temel cümleye bağlı en az bir yan cümleden oluşan cümlelerdir. Yan cümleler farklı şekillerde kurulabilir.

📌 Girişik Birleşik Cümle

Girişik birleşik cümle, temel cümlenin içinde bir veya daha fazla fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunan cümlelerdir. Fiilimsiler yan cümleciği oluşturur.

• Temel cümle ve yan cümle olmak üzere iki bölümden oluşur.
• Yan cümle, bir fiilimsi ve ona bağlı sözcüklerden oluşur.
• Fiilimsi, temel cümlenin bir ögesi (özne, nesne, tümleç vb.) görevinde olabilir.

Örnek: "Ders çalışırken müzik dinlemeyi severim." (Temel cümle: severim; Yan cümle: çalışırken, dinlemeyi)

⚠️ Dikkat: Fiilimsilerin yüklem görevinde kullanıldığı cümleler (isim-fiil yüklem olduğunda) basit cümle olarak kabul edilebilir; ancak fiilimsi bir eylemi bildirip temel cümleye bağlıysa girişik birleşiktir.

📌 Ki'li Birleşik Cümle

Ki'li birleşik cümle, iki yargının "ki" bağlacı ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Genellikle birinci cümle temel cümle, "ki"den sonraki cümle ise yan cümledir.

• "ki" bağlacı her zaman ayrı yazılır.
• "ki" bağlacı, temel cümleyi yan cümleye bağlar.

Örnek: "Biliyorum ki sen de geleceksin." (Temel cümle: Biliyorum; Yan cümle: sen de geleceksin)

📌 Şartlı Birleşik Cümle

Şartlı birleşik cümle, temel cümlenin yargısının gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğu cümlelerdir. Yan cümle, "-se/-sa" şart ekiyle kurulur.

• Yan cümle, temel cümlenin gerçekleşme şartını bildirir.
• Yan cümle her zaman temel cümleden önce gelmek zorunda değildir.

Örnek: "Yağmur yağarsa dışarı çıkmayız." (Yan cümle: yağmur yağarsa; Temel cümle: dışarı çıkmayız)

📌 İç İçe Birleşik Cümle

İç içe birleşik cümle, bir temel cümlenin içinde başka bir cümlenin (alıntı cümlenin) yer aldığı cümlelerdir. Alıntı cümle, temel cümlenin genellikle nesnesi olur.

• Alıntı cümle tırnak içinde verilebilir veya virgülle ayrılabilir.
• Alıntı cümle, temel cümlenin bir ögesi (genellikle belirtisiz nesnesi) olarak kullanılır.

Örnek: "Annem 'Yemeğini bitir.' dedi." (Temel cümle: Annem dedi; İç cümle: Yemeğini bitir.)

📌 Sıralı Cümle

Sıralı cümle, birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Her yüklem ayrı bir cümleciği temsil eder.

• En az iki ayrı cümlenin art arda sıralanmasıyla oluşur.
• Cümlecikler arasında bir anlam ilişkisi bulunur.

📌 Bağımlı Sıralı Cümle

Bağımlı sıralı cümle, sıralanan cümlelerden bir veya daha fazlasının ortak bir ögeye (özne, nesne, tümleç vb.) sahip olduğu cümlelerdir.

• Ortak öge, cümlelerden birinde açıkça belirtilirken diğerinde anlaşılır.

Örnek: "Öğrenci kapıyı açtı, içeri girdi." (Ortak özne: Öğrenci)

📌 Bağımsız Sıralı Cümle

Bağımsız sıralı cümle, sıralanan cümlelerin hiçbir ortak ögesi bulunmayan cümlelerdir. Her cümle kendi içinde bağımsız bir yapıya sahiptir.

• Cümlecikler arasında sadece anlam ilişkisi vardır, öge ortaklığı yoktur.

Örnek: "Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı." (İlk cümlenin öznesi güneş, ikincinin kuşlar; ortak öge yok)

📌 Bağlı Cümle

Bağlı cümle, birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin (cümlelerin) bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir. Sıralı cümleden farkı, noktalama işareti yerine bağlaç kullanılmasıdır.

• En az iki ayrı cümlenin bir bağlaçla birleşmesiyle oluşur.
• Yaygın kullanılan bağlaçlar: ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa, halbuki, ne...ne..., hem...hem..., ister...ister... gibi.

Örnek: "Dışarı çıkmak istedim ama hava çok soğuktu." (Bağlaç: ama)

⚠️ Dikkat: Bağlaçlar sadece sözcükleri veya söz öbeklerini bağlıyorsa o cümle bağlı cümle değildir. Bağlı cümle olabilmesi için bağlacın iki ayrı yargıyı (yüklemi olan iki ayrı cümleyi) birbirine bağlaması gerekir.

📝 Unutmayın: Cümle türlerini doğru belirlemek için öncelikle yüklemleri ve varsa fiilimsileri doğru tespit etmek çok önemlidir. Bol bol pratik yaparak bu konuyu pekiştirebilirsiniz!