Sevgili öğrenciler, bu soruda "geniş ünlü daralması" kuralını anlamamız isteniyor. Öncelikle bu kuralın ne olduğunu hatırlayalım:
- Geniş Ünlü Daralması: Türkçede, sonu geniş ünlü (a veya e) ile biten bir fiil kök veya gövdesine şimdiki zaman eki olan "-yor" eklendiğinde, fiil kök veya gövdesinin sonundaki geniş ünlü, dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür.
- Yani, a → ı veya u; e → i veya ü şeklinde bir değişim yaşanır.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Geliyor → geliyor
- Bu sözcüğün kökü "gel-"dir. Kökün son ünlüsü "e" geniş bir ünlü olsa da, fiil kökü bir sessiz harfle (l) bitmektedir. "-yor" eki geldiğinde araya ünlü uyumuna göre "i" yardımcı ünlüsü girer: "gel-i-yor". Burada kökteki "e" ünlüsü daralmamış, olduğu gibi kalmıştır. Bu nedenle "geliyor" sözcüğü geniş ünlü daralmasına örnek değildir.
- B) Bekliyor → bekliyor
- Bu sözcüğün fiil kökü "bekle-"dir. Kökün son ünlüsü "e" geniş bir ünlüdür. "-yor" eki geldiğinde, kökün sonundaki "e" ünlüsü daralarak "i"ye dönüşmüştür: "bekle-" + "-yor" → "bekliyor". Bu, geniş ünlü daralması kuralına uygun bir örnektir.
- C) Diyor → diyor
- Bu sözcüğün fiil kökü "de-"dir. Kökün son ünlüsü "e" geniş bir ünlüdür. "-yor" eki geldiğinde, kökün sonundaki "e" ünlüsü daralarak "i"ye dönüşmüştür: "de-" + "-yor" → "diyor". Bu da geniş ünlü daralması kuralına uygun bir örnektir. Türkçede "demek" ve "yemek" fiilleri, geniş ünlü daralmasının en tipik ve sıkça karşılaşılan örneklerindendir.
- D) Gidiyor → gidiyor
- Bu sözcüğün fiil kökü "git-"dir. Kök bir sessiz harfle (t) bitmektedir. "-yor" eki geldiğinde araya ünlü uyumuna göre "i" yardımcı ünlüsü girer: "git-i-yor". Ayrıca, "git-" kökündeki "t" sesi, "-yor" eki gelmeden önce "d"ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması): "git-" → "gid-" + "i" + "-yor" → "gidiyor". Burada geniş ünlü daralması değil, ünsüz yumuşaması ve yardımcı ünlü kullanımı söz konusudur. Bu nedenle "gidiyor" sözcüğü geniş ünlü daralmasına örnek değildir.
Hem B hem de C seçenekleri geniş ünlü daralması kuralına örnek teşkil etmektedir. Ancak, "demek" ve "yemek" fiilleri, Türkçede geniş ünlü daralmasının en temel ve belirgin örnekleri olarak kabul edilir ve genellikle bu kural anlatılırken ilk akla gelen fiillerdendir. Bu nedenle, soruda en net ve tipik örnek istendiği varsayılırsa, C seçeneği daha güçlü bir cevaptır.
Cevap C seçeneğidir.
