3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş birleşik kelime kullanılmıştır?
A) Bahçedeki çınar ağacı devrildi.
B) Bu bilgisayar çok yavaş çalışıyor.
C) Çantamda iki defter var.
D) Kuşlar gökyüzünde süzülüyordu.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden "türemiş birleşik kelime"nin kullanıldığı cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle bu kavramları hatırlayalım:
- Basit Kelime: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan veya sadece çekim eki almış kelimelerdir. (Örnek: ev, evler, ağaç)
- Türemiş Kelime: Kök veya gövdeye yapım eki (türetme eki) getirilerek yeni bir anlam kazanmış kelimelerdir. (Örnek: göz-lük, ev-li, yaz-ıcı)
- Birleşik Kelime: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan kelimelerdir. (Örnek: gecekondu, kahvaltı, bilgisayar)
- Türemiş Birleşik Kelime: Birleşik kelimeyi oluşturan kelimelerden en az birinin türemiş olması veya birleşik kelimenin kendisinin yapım eki alması durumunda ortaya çıkan kelimelerdir. Yani hem birleşik olacak hem de yapım eki almış bir veya daha fazla öğe içerecek.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bahçedeki çınar ağacı devrildi.
- Bu cümlede "çınar ağacı" birleşik isim gibi görünse de, aslında "çınar" ve "ağaç" kelimeleri ayrı ayrı anlamlarını korur ve bir tamlama oluşturur. Bu birleşik bir kelime değildir. "Devrildi" kelimesi ise "devir-" fiilinden "-il" yapım ekiyle türemiş bir kelimedir (devirmek -> devrilmek), ancak birleşik değildir. Bu cümlede türemiş birleşik kelime bulunmamaktadır.
- B) Bu bilgisayar çok yavaş çalışıyor.
- Bu cümlede "bilgisayar" kelimesi dikkatimizi çekiyor. "Bilgisayar" kelimesi, "bilgi" ve "sayar" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir kelimedir.
- "Bilgi" kelimesi, "bil-" fiil köküne "-gi" yapım eki getirilerek türetilmiştir. (bilmek -> bilgi)
- "Sayar" kelimesi ise "say-" fiil köküne "-ar" (sıfat fiil eki, aynı zamanda isim türetme görevi de üstlenir) yapım eki getirilerek türetilmiştir. (saymak -> sayar)
- Gördüğünüz gibi, "bilgisayar" kelimesi hem iki kelimenin birleşmesiyle oluştuğu için birleşik bir kelimedir hem de onu oluşturan "bilgi" ve "sayar" kelimeleri yapım eki alarak türemiş kelimelerdir. Bu nedenle "bilgisayar", türemiş birleşik bir kelimedir.
- C) Çantamda iki defter var.
- Bu cümlede "çantamda" ve "defter" kelimeleri basit kelimelerdir (çekim eki almış olsalar bile yapım eki almamışlardır). Birleşik kelime bulunmamaktadır.
- D) Kuşlar gökyüzünde süzülüyordu.
- Bu cümlede "gökyüzü" kelimesi "gök" ve "yüz" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir kelimedir. Ancak "gök" ve "yüz" kelimeleri basit kelimelerdir, yapım eki almamışlardır. Dolayısıyla "gökyüzü" birleşik olmasına rağmen türemiş birleşik değildir. "Süzülüyordu" kelimesi ise "süz-" fiilinden "-ül" yapım ekiyle türemiş bir kelimedir (süzmek -> süzülmek), ancak birleşik değildir. Bu cümlede türemiş birleşik kelime bulunmamaktadır.
Yukarıdaki analizler sonucunda, hem birleşik hem de türemiş özelliklerini taşıyan kelimenin "bilgisayar" olduğu B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
