Sevgili öğrenciler, bu soruda hem yapım eki almış hem de birleşik kelime özelliği taşıyan sözcüğü bulmamız isteniyor. Öncelikle bu iki kavramı hatırlayalım:
- Yapım Eki: Bir kelimenin köküne veya gövdesine gelerek onun anlamını veya türünü değiştiren, ondan yeni bir kelime türeten ektir. (Örnek: göz > göz-lük, ev > ev-li)
- Birleşik Kelime: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan kelimedir. (Örnek: gecekondu, demirbaş)
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Gözlükçü:
- Bu kelimenin kökü "göz"dür.
- "Göz" kelimesine "-lük" yapım eki gelerek "gözlük" kelimesi oluşmuştur (isimden isim yapım eki).
- "Gözlük" kelimesine "-çü" yapım eki gelerek "gözlükçü" kelimesi oluşmuştur (isimden isim yapım eki).
- "Gözlükçü" kelimesi yapım ekleri almıştır ancak iki ayrı kelimenin birleşmesiyle oluşmadığı için birleşik kelime değildir. Basit bir kelimeye ekler gelerek türemiştir.
- B) Akarsu:
- Bu kelime "akar" ve "su" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Dolayısıyla birleşik kelimedir.
- "Akar" kelimesi, "akmak" fiiline "-ar" (sıfat-fiil) eki gelerek oluşmuştur. Sıfat-fiil ekleri, fiilden isim veya sıfat yapan yapım ekleridir. Yani "akar" kelimesi yapım eki almıştır.
- Bu seçenek hem birleşik kelime hem de yapım eki almış bir kelime içeriyor.
- C) Vatansever:
- Bu kelime "vatan" ve "sever" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Dolayısıyla birleşik kelimedir.
- "Sever" kelimesi, "sevmek" fiiline "-er" (geniş zaman eki, burada sıfat-fiil gibi işlev görmüş) eki gelerek oluşmuştur. Bu ek de fiilden isim veya sıfat yapan yapım eki olarak kabul edilir. Yani "sever" kelimesi yapım eki almıştır.
- Bu seçenek de hem birleşik kelime hem de yapım eki almış bir kelime içeriyor.
- D) İlköğretim:
- Bu kelime "ilk" ve "öğretim" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Dolayısıyla birleşik kelimedir.
- Şimdi "öğretim" kelimesini inceleyelim:
- Kökü "öğrenmek" fiilidir.
- "Öğrenmek" fiiline "-t-" (ettirgenlik) yapım eki gelerek "öğretmek" fiili oluşmuştur (fiilden fiil yapım eki).
- "Öğretmek" fiiline "-im" yapım eki gelerek "öğretim" ismi oluşmuştur (fiilden isim yapım eki).
- Gördüğümüz gibi, "öğretim" kelimesi birden fazla yapım eki alarak türemiş bir kelimedir.
- Bu seçenek hem birleşik kelime ("ilk" + "öğretim") hem de yapım ekleri almış bir kelime ("öğretim") içerdiği için sorunun tanımına tam olarak uymaktadır. Özellikle "öğretim" kelimesinin birden fazla ve net bir şekilde isim türeten yapım ekleri alması, onu diğer seçeneklerden daha belirgin kılar.
B, C ve D seçenekleri birleşik kelime olma özelliğini taşımaktadır. Ancak "ilköğretim" kelimesindeki "öğretim" sözcüğü, "öğrenmek" fiilinden "öğretmek" fiiline, oradan da "öğretim" ismine dönüşerek birden fazla ve açıkça yapım eki alma sürecinden geçmiştir. Bu durum, sorunun aradığı "hem yapım eki almış hem de birleşik kelime oluşturmuş" tanımına en güçlü şekilde uyan seçenektir.
Cevap D seçeneğidir.
