Fiilde çatı, bir fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini, yani eylemin kim tarafından yapıldığını veya kimin üzerinde gerçekleştiğini gösteren bir gramer özelliğidir. Türkçede fiillerin çatısı iki ana başlık altında incelenir: Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı ve Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı.
-
A) Etken ve edilgen: Bu ayrım, fiilin özne ile olan ilişkisini gösterir.
- Etken fiiller: Eylemi yapan özne bellidir ve eylemi doğrudan kendisi gerçekleştirir. Örneğin, "Çocuk topu attı." cümlesinde "çocuk" eylemi yapan öznedir.
- Edilgen fiiller: Eylemi yapan özne belli değildir veya önemli değildir; eylem başkası tarafından yapılır ve özne eylemden etkilenen konumdadır. Fiil genellikle "-l" veya "-n" ekini alır. Örneğin, "Top atıldı." cümlesinde top kendi kendine atılmaz, başkası tarafından atılır.
Bu, fiilde çatının temel bir ayrımıdır.
-
B) Geçişli ve geçişsiz: Bu ayrım, fiilin nesne ile olan ilişkisini gösterir.
- Geçişli fiiller: Doğrudan nesne alabilen fiillerdir. Eylemin bir nesne üzerinde gerçekleştiğini belirtir. Fiile "neyi?", "kimi?" veya "ne?" soruları sorulduğunda cevap alınabilir. Örneğin, "Kitabı okudu." cümlesinde "neyi okudu?" sorusuna "kitabı" cevabı alınır.
- Geçişsiz fiiller: Doğrudan nesne alamayan fiillerdir. Eylemin bir nesne üzerinde gerçekleşmediğini belirtir. Fiile "neyi?", "kimi?" veya "ne?" soruları sorulduğunda cevap alınamaz. Örneğin, "Uyudu." cümlesinde "neyi uyudu?" sorusuna cevap verilemez.
Bu da fiilde çatının temel bir ayrımıdır.
-
C) Oldurgan ve ettirgen: Bu ayrım, geçişli ve geçişsiz fiillerin bir alt kategorisidir ve fiilin geçişlilik derecesini değiştiren eklerle ilgilidir.
- Oldurgan fiiller: Geçişsiz bir fiile "-t, -r, -dır (-dir, -dur, -dür)" ekleri getirilerek fiilin geçişli hale getirilmesidir. Yani, eylemi başkasına yaptırma anlamı katar. Örneğin, "Çocuk uyudu." (geçişsiz) fiiline "-t" eki getirilerek "Annesi çocuğu uyuttu." (oldurgan ve geçişli) fiili elde edilir.
- Ettirgen fiiller: Geçişli bir fiile "-t, -r, -dır (-dir, -dur, -dür)" ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Yani, eylemi başkasına yaptırma veya yaptırma işini başkasına devretme anlamı katar. Örneğin, "Mektubu yazdı." (geçişli) fiiline "-dır" eki getirilerek "Mektubu yazdırdı." (ettirgen ve geçişli) fiili elde edilir.
Bu kategoriler de fiilde çatının önemli bir parçasıdır.
Görüldüğü gibi, A, B ve C seçeneklerinde belirtilen tüm ayrımlar, fiilde çatının temel unsurlarıdır ve fiillerin özne-yüklem ve nesne-yüklem ilişkilerini anlamamızı sağlar.
Cevap D seçeneğidir.
