Fiilde çatı kaça ayrılır Test 1

🎓 Fiilde çatı kaça ayrılır Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, "Fiilde Çatı" konusunu anlamana yardımcı olacak temel bilgileri içerir. Fiillerin özne ve nesne ile kurduğu ilişkileri kolayca kavrayarak test sorularını daha rahat çözebilirsin.

📌 Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, fiillerin cümle içindeki özne ve nesne ile olan ilişkisini belirten bir özelliktir. Her fiil cümlesinde çatı özelliği aranır. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.

• Fiilde çatı, iki ana başlık altında incelenir:
• 1. Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları
• 2. Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları

📌 Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları

Bu başlık altında fiilin, işi yapan özneyle olan ilişkisine bakılır. İş kim tarafından yapılıyor veya işten kim etkileniyor gibi sorulara cevap aranır.

📝 Etken Fiil

İşi yapan gerçek bir öznenin bulunduğu fiillerdir. Özne, cümlede açıkça belirtilir veya gizli özne olabilir. Fiil, herhangi bir çatı eki almaz.

• Örnek: "Çocuk topu attı." (Atma işini yapan "çocuk" gerçek öznedir.)
• Örnek: "Dün gece çok uyudum." (Uyuma işini yapan "ben" gizli öznedir.)

📝 Edilgen Fiil

İşi yapanın belli olmadığı, işten etkilenen bir "sözde özne"nin bulunduğu fiillerdir. Fiil, genellikle "-l" veya "-n" ekini alır.

• Örnek: "Top atıldı." (Atma işini kimin yaptığı belli değil, "top" işten etkilenen sözde öznedir.)
• Örnek: "Sınav sonuçları az önce açıklandı." (Açıklama işini kimin yaptığı belli değil, "sınav sonuçları" sözde öznedir.)

💡 İpucu: Edilgen fiillerde genellikle "başkası tarafından" anlamı vardır. (Top başkası tarafından atıldı.)

📝 Dönüşlü Fiil

Öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiillerdir. Yani işi yapan da işten etkilenen de aynı öznedir. Fiil, "-l" veya "-n" ekini alır.

• Örnek: "Çocuk aynaya bakındı." (Bakınma işini yapan da işten etkilenen de "çocuk"tur.)
• Örnek: "Kadın, düğün için süslendi." (Süslenme işini yapan da kendini süsleyen de "kadın"dır.)

⚠️ Dikkat: Edilgen fiillerde de "-l, -n" ekleri bulunur. Ancak dönüşlüde özne işi kendi yapar ve kendisi etkilenirken, edilgende özne işi yapmaz, işten etkilenir ve iş başkası tarafından yapılır.

📝 İşteş Fiil

İşin birden çok özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir. Fiil, "-ş" ekini alır.

• Karşılıklı Yapma: "İki arkadaş bahçede tartıştı." (Tartışma işi karşılıklı yapılır.)
• Birlikte Yapma: "Kuşlar gökyüzünde uçuştu." (Uçuşma işi birçok kuş tarafından birlikte yapılır.)

📌 Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları

Bu başlık altında fiilin, cümlede nesne alıp alamadığına bakılır. Fiilin bir nesneyi etkileyip etkilemediği önemlidir.

📝 Geçişli Fiil

Cümlede doğrudan nesne alabilen fiillerdir. Fiile "neyi?", "kimi?" veya "ne?" sorularını sorduğumuzda cevap alabiliriz. Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamlı olur.

• Örnek: "Kitabı okudu." (Neyi okudu? Kitabı. "Onu okudu" anlamlı.)
• Örnek: "Yemeği yedi." (Neyi yedi? Yemeği. "Onu yedi" anlamlı.)

📝 Geçişsiz Fiil

Cümlede doğrudan nesne alamayan fiillerdir. Fiile "neyi?", "kimi?" veya "ne?" sorularını sorduğumuzda cevap alamayız. Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamsız olur.

• Örnek: "Çocuk uyudu." (Neyi uyudu? Kimi uyudu? Cevap yok. "Onu uyudu" anlamsız.)
• Örnek: "Sabah erkenden kalktım." (Neyi kalktım? Kimi kalktım? Cevap yok. "Onu kalktım" anlamsız.)

📝 Ettirgen Fiil

Geçişli bir fiile "-t, -r, -dır (-tir, -tır, -tur, -tür)" ekleri getirilerek geçişlilik derecesi artırılan fiillerdir. İşi başkasına yaptırma anlamı taşır.

• Örnek: "Yazmak" (geçişli) -> "Yazdırmak" (işi başkasına yaptırmak)
• Örnek: "Okumak" (geçişli) -> "Okutmak" (işi başkasına yaptırmak)

💡 İpucu: Ettirgen fiillerde, fiilin kökü zaten geçişlidir. Ek geldiğinde geçişlilik artar veya işi başkasına yaptırma anlamı oluşur.

📝 Oldurgan Fiil

Geçişsiz bir fiile "-t, -r, -dır (-tir, -tır, -tur, -tür)" ekleri getirilerek geçişli hale getirilen fiillerdir.

• Örnek: "Gülmek" (geçişsiz) -> "Güldürmek" (geçişli hale geldi, "onu güldürmek" anlamlı)
• Örnek: "Uyumak" (geçişsiz) -> "Uyutmak" (geçişli hale geldi, "onu uyutmak" anlamlı)

⚠️ Dikkat: Ettirgen ve oldurgan fiiller aynı ekleri alır. Farkı anlamak için ekin geldiği fiilin kökünün geçişli mi (ettirgen) yoksa geçişsiz mi (oldurgan) olduğuna bakmalısın.