🎓 9. sınıf tarih 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 2 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 9. sınıf tarih 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz "İnsanlığın İlk Dönemleri" ve "İlk Çağ Uygarlıkları" konularını kapsamaktadır. Bu özet, sınavda başarılı olmanız için gerekli temel bilgileri sade ve anlaşılır bir şekilde sunar.
📌 Tarih Bilimine Giriş ve Tarih Öncesi Dönemler
Tarih, geçmişteki insan faaliyetlerini, toplumların yaşam biçimlerini, kültürlerini ve değişimlerini yer, zaman, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bir bilim dalıdır. Tarih öncesi dönemler ise yazının icadından önceki zaman dilimini kapsar.
- Tarihin Konusu: İnsan ve insan faaliyetleri.
- Tarihin Özellikleri: Yer ve zaman belirtir, neden-sonuç ilişkisi kurar, belgelere dayanır, objektif olmaya çalışır.
- Tarih Öncesi Dönemler: Yazının icadından (M.Ö. 3200 civarı) önceki dönemdir. İnsanların kullandığı araç gereçlere göre adlandırılır.
- Taş Çağı:
- Eski Taş (Paleolitik) Çağı: İnsanlar avcı-toplayıcıdır, mağaralarda yaşar, göçebedir. Mağara resimleri (Altamira, Lascaux) bu döneme aittir.
- Orta Taş (Mezolitik) Çağı: Mikro lit adı verilen küçük taş aletler yapılır. Buzul çağı sona erer, iklim ılımanlaşır.
- Yeni Taş (Neolitik) Çağı: İnsanlar yerleşik hayata geçer, tarım başlar, hayvanlar evcilleştirilir. Köyler kurulur (Çatalhöyük, Göbeklitepe). Üretici yaşam tarzına geçilir.
- Maden Çağı:
- Bakır Çağı (Kalkolitik): İlk kullanılan maden bakırdır. Taş ve bakır aletler bir arada kullanılır.
- Tunç Çağı: Bakır ve kalayın karıştırılmasıyla tunç elde edilir. İlk şehir devletleri ve imparatorluklar kurulmaya başlar.
- Demir Çağı: Demir işlenmeye başlanır. Büyük devletler ve güçlü ordular ortaya çıkar.
💡 İpucu: Tarih öncesi dönemlerin sıralaması ve her dönemin temel özelliği (avcılık-toplayıcılık, tarım, maden kullanımı) çok önemlidir!
📌 İlk Çağ Uygarlıkları: Mezopotamya
Mezopotamya, "iki nehir arası" anlamına gelir ve Fırat ile Dicle nehirleri arasında kalan verimli topraklardır. Bölge, tarıma elverişli olması nedeniyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.
- Sümerler (M.Ö. 4000-2000):
- Tarihteki ilk yazıyı (çivi yazısı) icat ettiler.
- Ziggurat adı verilen çok katlı tapınaklar inşa ettiler (depo, okul, gözlemevi olarak kullanılırdı).
- Ay yılı esaslı takvimi ve ilk hukuk kurallarını (Urgaşina Kanunları) oluşturdular.
- Site (şehir) devletleri halinde yaşadılar (Ur, Uruk, Lagaş).
- Babiller (M.Ö. 1800-600):
- En ünlü kralları Hammurabi'dir. "Hammurabi Kanunları" kısasa kısas esasına dayanır ve tarihin en ayrıntılı kanunlarındandır.
- Asma Bahçeleri ve Babil Kulesi gibi mimari eserleriyle tanınırlar.
- Mezopotamya'nın en güçlü imparatorluklarından birini kurdular.
- Asurlar (M.Ö. 2000-600):
- Anadolu'ya yazıyı getiren ilk uygarlıktır (Kültepe tabletleri).
- Kara ticaretiyle uğraştılar ve ticaret kolonileri kurdular.
- İlk kütüphaneyi (Ninova Kütüphanesi) kurdular.
- Acımasız savaşçı kimlikleriyle bilinirler.
⚠️ Dikkat: Mezopotamya uygarlıkları, verimli topraklara sahip olmaları nedeniyle sıkça istilaya uğramış ve kısa ömürlü olmuştur. Bu durum, mimaride dayanıksız kerpiç kullanmalarıyla da ilişkilidir.
📌 İlk Çağ Uygarlıkları: Mısır
Mısır Uygarlığı, Nil Nehri çevresinde kurulmuş ve coğrafi izolasyon (çöller ve denizlerle çevrili olması) sayesinde kendine özgü bir kültür geliştirmiştir.
- Nil Nehri: Mısır medeniyetinin can damarıdır. Taşkınları sayesinde verimli topraklar oluşur ve tarımı mümkün kılar.
- Yönetim: Firavun adı verilen tanrı-krallar tarafından yönetilirdi. Mutlakiyetçi bir yapıya sahipti.
- Yazı: Hiyeroglif adı verilen resim yazısını kullandılar.
- Bilim ve Sanat:
- Tıp: Mumyalama sayesinde anatomi ve tıp gelişti.
- Astronomi: Nil taşkınlarını hesaplamak için güneş yılı esaslı takvimi geliştirdiler.
- Matematik ve Geometri: Piramitlerin yapımı ve Nil taşkınlarının ardından tarla sınırlarını belirleme ihtiyacıyla gelişti.
- Mimari: Piramitler (firavun mezarları), tapınaklar ve sfenksler en önemli eserleridir.
- Ölümden Sonra Yaşam İnancı: Mumyalama geleneği ve piramitlerin yapımı bu inancın bir göstergesidir.
💡 İpucu: Mısır'ın coğrafi izolasyonu, kültürlerinin uzun süre dış etkilerden korunmasına ve özgün bir medeniyet yaratmalarına olanak sağlamıştır.
📌 İlk Çağ Uygarlıkları: Anadolu
Anadolu, "medeniyetler beşiği" olarak bilinir. Verimli toprakları, su kaynakları ve ticaret yolları üzerinde bulunması nedeniyle birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır.
- Hititler (M.Ö. 1700-700):
- Başkenti Hattuşaş'tır (Çorum Boğazköy).
- Mısır ile tarihin ilk yazılı antlaşması olan Kadeş Antlaşması'nı imzaladılar (M.Ö. 1280).
- Pankuş adı verilen bir meclisleri vardı, bu durum kralların yetkilerini sınırlıyordu.
- Tavananna adı verilen kraliçeler yönetimde etkiliydi.
- "Bin Tanrılı İl" olarak bilinirler, çok tanrılı bir dine sahiptiler.
- Frigler (M.Ö. 750-300):
- Başkenti Gordion'dur (Ankara Polatlı).
- Tarım ve hayvancılıkla uğraştılar. Tarımı koruyan sert kanunlar çıkardılar (öküz öldürenin veya saban kıranın cezası ölümdü).
- Dokumacılık (tapates halıları), madencilik ve ahşap işçiliğinde ilerlediler. Fibula adı verilen çengelli iğneleri meşhurdur.
- Lidyalılar (M.Ö. 700-500):
- Başkenti Sardes'tir (Manisa Salihli).
- Tarihte ilk kez parayı icat ettiler (takas sistemine son verdiler).
- Ticaretle uğraştılar ve Kral Yolu'nu geliştirdiler.
- Ordularını paralı askerlerden kurmaları, devletin kısa sürede yıkılmasına neden oldu.
- Urartular (M.Ö. 900-600):
- Başkenti Tuşpa'dır (Van).
- Madencilik ve kale mimarisinde çok ileriydiler. Taş işçiliği ve su kanalları dikkat çekicidir.
- Tarım ve hayvancılıkla uğraştılar.
- İyonyalılar (M.Ö. 1200-500):
- Ege kıyılarında şehir devletleri (site) halinde yaşadılar (Milet, Efes, İzmir).
- Deniz ticareti ve kolonicilikle zenginleştiler.
- Demokrasiye yakın yönetim anlayışları ve düşünce özgürlüğü sayesinde bilim, sanat ve felsefede çok ilerlediler (Thales, Hipokrat, Herodot).
⚠️ Dikkat: Anadolu uygarlıklarının her birinin kendine özgü bir katkısı vardır (Hititler: Kadeş Antlaşması, Frigler: Tarım kanunları, Lidyalılar: Para, Urartular: Madencilik, İyonyalılar: Bilim ve felsefe).
📌 Diğer İlk Çağ Uygarlıkları
Mezopotamya, Mısır ve Anadolu dışında da önemli İlk Çağ uygarlıkları bulunmaktadır.
- Fenikeliler: Doğu Akdeniz'de yaşamış, denizcilik ve ticaretle uğraşmışlardır. Tarihteki ilk alfabeyi (22 harfli) icat ederek yazının gelişimine büyük katkı sağladılar.
- İbraniler: Tek tanrılı (Musevilik) inancı benimseyen ilk topluluktur. Kutsal kitapları Tevrat'tır.
- Yunan Uygarlığı: Şehir devletleri (polis) halinde yaşadılar (Atina, Sparta). Demokrasi, felsefe, tiyatro ve olimpiyat oyunları gibi alanlarda önemli katkılar sağladılar.
- Roma Uygarlığı: Krallık, Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemlerini yaşadılar. Hukuk (12 Levha Kanunları), mimari (kemer, kubbe), yollar ve lejyoner ordularıyla ünlüdürler.
- Çin Uygarlığı: İpek Yolu'nun önemli bir durağıdır. Barut, pusula, kağıt ve matbaa gibi önemli icatları insanlığa kazandırdılar. Çin Seddi en önemli mimari eserleridir.
- Hint Uygarlığı: Kast sistemi adı verilen katı bir sosyal tabakalaşma sistemi mevcuttu. Budizm ve Hinduizm gibi dinler bu coğrafyada ortaya çıkmıştır.
📝 Ek Bilgi: Takvimler de sınavda karşınıza çıkabilir. Güneş yılı esaslı takvimler (Mısır, Roma, Miladi) ve Ay yılı esaslı takvimler (Sümer, Hicri) arasındaki farkı bilmek önemlidir.
Bu notlar, sınavda başarılı olmanız için sağlam bir temel oluşturacaktır. Konuları dikkatlice tekrar edin ve bol bol soru çözün. Başarılar dilerim! 💪
