7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo Test 3

🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo Test 3 - Ders Notu

Sevgili öğrenciler, bu ders notu 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Hücre ve Bölünmeler ile Kuvvet ve Enerji konularını kapsayan temel bilgileri özetlemektedir. Konuları basitleştirerek ve önemli noktaları vurgulayarak sınava daha iyi hazırlanmanıza yardımcı olmayı amaçlıyoruz.

📌 Hücre ve Temel Kısımları

Hücre, canlıların canlılık özelliklerini gösteren en küçük yapı birimidir. Tüm canlılar hücre veya hücrelerden oluşur.

• Hücre Zarı: Hücreyi dış etkilerden korur, hücreye şekil verir ve madde giriş çıkışını kontrol eder. Seçici geçirgendir.
• Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan maddedir. Hücrenin yaşamsal faaliyetlerini gerçekleştiren organeller sitoplazmada bulunur.
• Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. Hücrenin büyüme, gelişme, bölünme gibi tüm yaşamsal faaliyetlerini kontrol eder. Kalıtsal bilgiyi (DNA) taşır.
• Organeller: Hücre içinde belirli görevleri olan yapılardır (mitokondri, ribozom, kloroplast, koful vb.).

💡 İpucu: Bitki ve hayvan hücreleri arasındaki temel farkları unutma! Bitki hücresinde hücre duvarı, kloroplast ve büyük kofullar bulunurken, hayvan hücresinde bunlar yoktur.

📌 Mitoz Bölünme

Mitoz bölünme, bir hücreden genetik olarak birbirinin aynısı iki yeni hücre oluşmasını sağlayan bir hücre bölünmesi çeşididir.

• Amaçları: Çok hücreli canlılarda büyüme, gelişme, yıpranan dokuların onarılması ve bazı canlılarda eşeysiz üremeyi sağlar.
• Kromozom Sayısı: Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücrelerin kromozom sayısı, ana hücrenin kromozom sayısıyla aynı kalır. (Örn: 2n kromozomlu bir hücreden yine 2n kromozomlu iki hücre oluşur.)
• Kalıtsal Çeşitlilik: Oluşan hücreler ana hücreyle ve birbirleriyle tamamen aynı genetik yapıya sahiptir. Kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.
• Nerede Görülür: Vücut hücrelerinde (deri, kas, kemik vb.) görülür.

⚠️ Dikkat: Mitoz bölünme tek hücrelilerde üremeyi sağlarken, çok hücrelilerde büyüme ve onarımı sağlar.

📌 Mayoz Bölünme

Mayoz bölünme, üreme ana hücrelerinden eşey hücreleri (gametler) oluşmasını sağlayan özel bir hücre bölünmesi çeşididir.

• Amaçları: Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm, yumurta) oluşumunu sağlar ve tür içi kalıtsal çeşitliliği artırır.
• Kromozom Sayısı: Mayoz bölünme sonucunda kromozom sayısı yarıya iner. (Örn: 2n kromozomlu bir hücreden n kromozomlu dört hücre oluşur.)
• Kalıtsal Çeşitlilik: Mayoz bölünme sırasında parça değişimi olayı sayesinde kalıtsal çeşitlilik sağlanır. Bu sayede yavrular anne ve babadan farklı genetik özellikler taşır.
• Nerede Görülür: Eşey ana hücrelerinde (yumurtalık ve testislerde) görülür.
• Sonuç: Bir ana hücreden genetik olarak farklı dört yeni hücre oluşur.

💡 İpucu: Mitoz ve mayoz bölünmenin amaçlarını ve kromozom sayılarını nasıl etkilediğini iyi öğrenin. Mayozda kromozom sayısı yarıya iner, mitozda değişmez.

📌 Kütle ve Ağırlık

Kütle ve ağırlık genellikle karıştırılsa da, birbirinden farklı kavramlardır.

• Kütle: Bir cismin değişmeyen madde miktarıdır.
  • Birimi kilogram (kg) veya gram (g)'dır.
  • Eşit kollu terazi ile ölçülür.
  • Bulunduğu yere göre değişmez.
• Ağırlık: Bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir.
  • Birimi Newton (N)'dur.
  • Dinamometre ile ölçülür.
  • Yer çekimi kuvvetine bağlı olarak bulunduğu yere göre değişir (örneğin, Ay'daki ağırlık Dünya'dakinden azdır).
  • Ağırlık = Kütle $\times$ Yer Çekimi İvmesi ($G = m \cdot g$) formülüyle hesaplanır.

⚠️ Dikkat: Kütle her yerde aynıyken, ağırlık yer çekimine göre değişir. Örneğin, bir astronotun kütlesi Dünya'da ve uzayda aynıdır, ancak ağırlığı uzayda sıfıra yakındır.

📌 Sürtünme Kuvveti

Sürtünme kuvveti, hareketli bir cismin hareketini zorlaştıran veya durduran, cismin hareket yönüne zıt yönde etki eden kuvvettir.

• Yönü: Her zaman hareket yönünün tersinedir.
• Etkileri: Cisimlerin yavaşlamasına, durmasına neden olur. Enerji kaybına yol açar (ısıya dönüşür).
• Nelere Bağlıdır: Yüzeyin cinsine (pürüzlü mü, pürüzsüz mü), cismin ağırlığına ve yüzey alanına bağlıdır.
• Önemi: Yürümemizi, araçların fren yapmasını, eşyaların kaymadan durmasını sağlar (faydalı yönleri). Ancak makinelerde aşınmaya, enerji kaybına neden olur (zararlı yönleri).
• Artırma Yolları: Yüzeyi pürüzlü yapmak (kış lastikleri, ayakkabı tabanları).
• Azaltma Yolları: Yüzeyi kayganlaştırmak (yağlama), tekerlek kullanmak, aerodinamik şekiller vermek.

💡 İpucu: Sürtünme kuvveti olmasaydı hiçbir şeyi tutamaz, yürüyemez veya araçları durduramazdık.

📌 İş ve Enerji

Fizikte iş ve enerji kavramları günlük hayattaki kullanımlarından farklı anlamlara sahiptir.

📝 İş

Fiziksel anlamda iş, bir cisme uygulanan kuvvetin, cismi kuvvet doğrultusunda hareket ettirmesi durumunda yapılır.

• Şartları:
  1. Cisme bir kuvvet uygulanmalı.
  2. Cisim, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmeli.
• Formülü: İş = Kuvvet $\times$ Yol ($W = F \cdot x$)
• Birimleri: Kuvvetin birimi Newton (N), yolun birimi metre (m) ise, işin birimi Joule (J)'dur.

⚠️ Dikkat: Bir çantayı sabit hızla yatayda taşırken fiziksel anlamda iş yapılmaz, çünkü kuvvet (yukarı doğru) ile yer değiştirme (yatay) aynı doğrultuda değildir. Ancak çantayı yukarı kaldırırken veya merdiven çıkarken iş yapılır.

📝 Enerji

Enerji, iş yapabilme yeteneğidir. Enerji farklı biçimlerde bulunabilir ve birbirine dönüşebilir.

• Birimleri: İş gibi enerjinin birimi de Joule (J)'dur.

🔸 Potansiyel Enerji

Bir cismin konumu veya esnekliği nedeniyle sahip olduğu enerjidir.

• Yer Çekimi Potansiyel Enerjisi: Bir cismin yerden yüksekliği nedeniyle sahip olduğu enerjidir.
  • Nelere Bağlıdır: Cismin kütlesine ($m$), yer çekimi ivmesine ($g$) ve yerden yüksekliğine ($h$) bağlıdır.
  • Formülü: $E_p = m \cdot g \cdot h$
• Esneklik Potansiyel Enerjisi: Esnek cisimlerin sıkıştırılması veya gerilmesiyle depoladığı enerjidir (yay, lastik).

🔸 Kinetik Enerji

Bir cismin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjidir.

• Nelere Bağlıdır: Cismin kütlesine ($m$) ve hızına ($v$) bağlıdır.
• Formülü: $E_k = \frac{1}{2} m v^2$
• Hız, kinetik enerjiyi kütleden daha fazla etkiler (hız iki katına çıkarsa kinetik enerji dört katına çıkar).

🔸 Enerji Dönüşümleri ve Korunumu

Enerji yoktan var olamaz, var olan enerji de yok olamaz; sadece bir türden başka bir türe dönüşür.

• Örneğin, yukarı fırlatılan bir top yükselirken kinetik enerjisi azalır, potansiyel enerjisi artar. En yüksek noktada potansiyel enerjisi en fazla, kinetik enerjisi sıfırdır. Aşağı düşerken ise potansiyel enerjisi azalır, kinetik enerjisi artar.
• Sürtünme gibi etkenler nedeniyle enerjinin bir kısmı ısı enerjisine dönüşerek sistemden ayrılabilir, ancak toplam enerji korunur.

💡 İpucu: Enerjinin korunumu ilkesi, evrendeki toplam enerji miktarının sabit olduğunu söyler; sadece şekil değiştirdiğini unutmayın.