9. sınıf türk dili ve edebiyatı 1. dönem 2. yazılı örnek sorular, cevapları ve çözümleri Test 1

🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 1. dönem 2. yazılı örnek sorular, cevapları ve çözümleri Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin hikaye, şiir bilgisi, fiilimsiler ve cümlenin öğeleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Sınava hazırlanırken bu konulara özellikle dikkat etmelisin.

📌 Hikaye (Öykü) ve Unsurları

Hikaye, yaşanmış ya da yaşanması mümkün olayları, kişi, yer ve zaman belirterek anlatan kısa yazılardır. Hayatın bir kesitini sunar.

• Olay: Hikayede anlatılan temel durum ya da eylemler zinciridir.
• Kişiler: Olayı yaşayan, hikayenin kahramanlarıdır. Fiziksel ve ruhsal özellikleriyle tanıtılırlar.
• Yer (Mekan): Olayın geçtiği çevredir. Hikayenin atmosferini oluşturur.
• Zaman: Olayın başlangıcı, gelişimi ve bitişi arasındaki süredir. Hikayede kronolojik sıra olabileceği gibi geriye dönüşler de olabilir.
• Anlatıcı: Olayları okuyucuya aktaran sestir. Birinci kişi (ben) veya üçüncü kişi (o) ağzından anlatım olabilir.

💡 İpucu: Hikaye türlerini (olay hikayesi ve durum hikayesi) ve bu türlerin temsilcilerini (Ömer Seyfettin, Sait Faik Abasıyanık) hatırlamak işine yarayacaktır.

📌 Şiir Bilgisi

Şiir, duygu, düşünce ve hayallerin bir düzen içinde, etkileyici bir dille anlatıldığı edebi türdür. Şiirin kendine özgü bazı yapısal özellikleri vardır.

• Nazım Birimi: Şiirdeki anlam bütünlüğü taşıyan en küçük parçalardır.
  • Dize (Mısra): Şiirin her bir satırı.
  • Beyit: İki dizeden oluşan nazım birimi.
  • Dörtlük: Dört dizeden oluşan nazım birimi.
  • Bent: Üç veya daha fazla dizeden oluşan nazım birimi.
• Ölçü (Vezin): Şiirdeki dizelerin hece sayısı veya hecelerin açıklık-kapalılık düzenine göre uyumudur.
  • Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır. (Ör: 7'li, 8'li, 11'li hece ölçüsü)
  • Aruz Ölçüsü: Seslerin uzunluk ve kısalığına dayanır. Divan edebiyatında kullanılmıştır.
  • Serbest Ölçü: Herhangi bir kurala bağlı olmayan ölçüdür. Modern şiirde yaygındır.
• Uyak (Kafiye): Dize sonlarındaki ses benzerliğidir.
  • Yarım Uyak: Tek ses benzerliği (gel-kal).
  • Tam Uyak: İki ses benzerliği (göz-söz).
  • Zengin Uyak: Üç veya daha fazla ses benzerliği (güller-bülbüller).
  • Cinaslı Uyak: Yazılışları aynı, anlamları farklı kelimelerin uyak oluşturması (yaz-yaz).
• Redif: Dize sonlarında, uyaktan sonra gelen, görevleri ve anlamları aynı olan ek veya kelime tekrarlarıdır. (Ör: Geldi-Gitti kelimelerindeki "-di" eki)

⚠️ Dikkat: Uyak sadece ses benzerliğine bakarken, redif hem ses hem de görev/anlam benzerliğine bakar.

📌 Edebi Sanatlar (Söz Sanatları)

Şiirde anlatımı daha etkili, güzel ve çarpıcı hale getirmek için kullanılan sanatlardır.

• Benzetme (Teşbih): İki farklı şeyden zayıf olanın, güçlü olana benzetilmesidir. (Ör: Aslan gibi güçlü adam)
• Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışındaki varlıklara insana ait özellikler verilmesidir. (Ör: Rüzgar ağlıyordu.)
• Abartma (Mübalağa): Bir şeyi olduğundan çok daha büyük veya küçük göstermektir. (Ör: Bir ah çeksem dağlar yıkılır.)
• Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt kavram veya durumların bir arada kullanılmasıdır. (Ör: Ağlarım gülerim.)
• İstiare (Eğretileme): Benzetmenin temel öğelerinden sadece birinin kullanılmasıyla yapılır (açık veya kapalı istiare). (Ör: Gökten inciler yağıyor. (Yağan kar kastediliyor, inciye benzetilmiş ama inci söylenmiş, kar söylenmemiş.) )
• Mecazımürsel (Ad Aktarması): Bir sözcüğün yerine, ilgili olduğu başka bir sözcüğün kullanılmasıdır. (Ör: Sobayı yaktı. (Odunu veya kömürü kastediyor.))

💡 İpucu: Edebi sanatları günlük hayattan örneklerle düşünerek daha kolay anlayabilirsin.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir.

• İsim Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
  • Örnek: Gelmek güzeldir. (mak)
  • Örnek: Onun gülüşü beni mutlu etti. (ış)
  • Örnek: Kitap okumayı severim. (ma)
• Sıfat Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi isimden önce gelir veya adlaşmış sıfat olarak kullanılır.
  • Örnek: Koşan adam. (an)
  • Örnek: Görülesi yerler. (esi)
  • Örnek: Gelecek hafta. (ecek)
  • Örnek: Kırılmış cam. (mış)
• Zarf Fiil (Bağ Fiil / Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -casına, -maksızın" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi yüklemi durum veya zaman yönünden niteler.
  • Örnek: Gülerken düştü. (ken)
  • Örnek: Koşarak geldi. (arak)
  • Örnek: Eve gelince haber ver. (ince)
  • Örnek: Gide gide yorulduk. (e...e)

⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler eklerini alarak kalıcı isim olabilirler (dondurma, çakmak, dolma). Bu kelimeler artık fiilimsi değildir. Ayrıca olumsuzluk eki "-ma" ile isim fiil eki "-ma"yı karıştırmamaya özen göster!

📌 Cümlenin Öğeleri

Cümle, bir duyguyu, düşünceyi veya olayı anlatan kelime veya kelime grubudur. Cümleler, anlamlarını oluşturan farklı öğelerden meydana gelir.

• Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren temel öğedir. Cümlenin olmazsa olmazıdır. (Genellikle sonda bulunur.)
• Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının konusu olan öğedir. "Kim?" veya "Ne?" sorularıyla bulunur.
  • Gerçek Özne: Cümlede açıkça belirtilen özne. (Ör: Ali geldi.)
  • Gizli Özne: Cümlede yazılı olmayan, yüklemin çekiminden anlaşılan özne. (Ör: Geldi. (O geldi.))
  • Sözde Özne: Edilgen çatılı fiillerde, işi yapan değil, yapılan işten etkilenen öğe. (Ör: Kapı açıldı. (Kapı kendi kendine açılmaz, başkası açar.))
• Nesne (Düz Tümleç): Yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğedir.
  • Belirtili Nesne: "Kimi?", "Neyi?" sorularıyla bulunur. (-i hal ekini alır.) (Ör: Kitabı okudu.)
  • Belirtisiz Nesne: "Ne?" sorusuyla bulunur. (Hal eki almaz.) (Ör: Kitap okudu.)
• Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemin anlamını yer, yön, bulunma veya ayrılma yönünden tamamlar. "-e, -de, -den" hal eklerini alır. "Kime?, Kimde?, Kimden?, Nereye?, Nerede?, Nereden?" sorularıyla bulunur. (Ör: Okula gitti. Evde kaldı. Arkadaşından geldi.)
• Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yer-yön, sebep gibi yönlerden tamamlar. "Ne zaman?, Nasıl?, Ne kadar?, Nereye?, Niçin?" gibi sorularla bulunur. (Ör: Dün geldi. Hızlıca koştu. Çok çalıştı. İçeri girdi.)

💡 İpucu: Cümlenin öğelerini bulurken sırasıyla Yüklem, Özne, Nesne ve diğer tümleçleri bulmak hatayı azaltır. Önce yüklemi, sonra özneyi bulmalısın!

📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri

Doğru ve etkili iletişim için yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine dikkat etmek önemlidir.

• Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları), unvanlar, kurum adları, belirli tarih ve gün adları büyük harfle başlar.
• Sayıların Yazımı: Metin içinde sayılar genellikle yazıyla (iki, üç), parasal işlemlerde veya istatistiki verilerde rakamla (2, 3) yazılır. Sıra sayıları "-inci" ekiyle veya nokta ile (1., 2.) gösterilir.
• Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kayması veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik (kaynana, pazartesi), anlam kayması olmayanlar ayrı yazılır (deniz yılanı, ana dil).
• Kısaltmaların Yazımı: Büyük harfli kısaltmalara getirilen ekler kısaltmanın okunuşuna göre (TDK'nin), küçük harfli kısaltmalara getirilen ekler kelimenin açılımına göre (kg'dan) yazılır.
• Nokta (.): Cümle sonuna konur, bazı kısaltmaların sonuna konur, sıra sayılarını belirtir.
• Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırır, sıralı cümleleri ayırır, ara sözleri belirtir.
• Noktalı Virgül (;): Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırır, tür ve takımları ayırır.
• İki Nokta (:): Açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur, örnek verilecekse kullanılır.
• Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
• Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur.
• Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri aktarırken, eser adlarını belirtirken kullanılır.
• Yay Ayraç (Parantez) (): Cümledeki açıklamaları, ek bilgileri veya alıntıların kaynağını göstermek için kullanılır.

⚠️ Dikkat: Yazım kuralları ve noktalama işaretleri konuları çok geniştir. Bol bol örnek çözerek ve okuma yaparak kendini geliştirebilirsin.