İstiklal Mahkemeleri'nin yargılama yetkisi hangi dönemde sona ermiştir?
A) Cumhuriyet'in ilanıyla
B) Saltanatın kaldırılmasıyla
C) Lozan Barış Antlaşması'yla
D) Takrir-i Sükun Kanunu'nun yürürlükten kalkmasıyla
Sevgili öğrenciler, bu soruda İstiklal Mahkemeleri'nin önemli tarihsel rolünü ve yetkilerinin ne zaman sona erdiğini anlamamız isteniyor. İstiklal Mahkemeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından olağanüstü durumlarda hızlı ve etkili yargılama yapmak amacıyla kurulmuş özel mahkemelerdir. Özellikle Kurtuluş Savaşı döneminde ve sonrasında devletin otoritesini sağlamak, isyanları bastırmak ve devrimlere karşı çıkanları yargılamak için görev yapmışlardır.
- A) Cumhuriyet'in ilanıyla: Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923), Türkiye Cumhuriyeti'nin yönetim şeklini belirleyen çok önemli bir adımdır. Ancak İstiklal Mahkemeleri, Cumhuriyet'in ilanından sonra da bir süre daha görev yapmaya devam etmiştir. Örneğin, Şeyh Said İsyanı (1925) gibi olaylarda yeniden aktif rol almışlardır. Bu nedenle, Cumhuriyet'in ilanıyla yetkileri sona ermemiştir.
- B) Saltanatın kaldırılmasıyla: Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922), Osmanlı İmparatorluğu'nun sonu ve ulusal egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin önemli bir adımıdır. İstiklal Mahkemeleri, saltanatın kaldırılmasından önce de, sonra da görevdeydi. Hatta saltanatın kaldırılması gibi devrim niteliğindeki kararların uygulanmasında da dolaylı olarak rol oynamışlardır. Dolayısıyla bu seçenek de doğru değildir.
- C) Lozan Barış Antlaşması'yla: Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923), Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağlayan ve Kurtuluş Savaşı'nı resmen sona erdiren diplomatik bir zaferdir. Bu antlaşma, dış ilişkilerle ilgili bir belge olup, ülkenin iç yargı sisteminin sona ermesiyle doğrudan bir bağlantısı yoktur. İstiklal Mahkemeleri, Lozan'dan sonra da faaliyetlerini sürdürmüştür.
- D) Takrir-i Sükun Kanunu'nun yürürlükten kalkmasıyla: Takrir-i Sükun Kanunu (Huzuru Sağlama Kanunu), 1925 yılında Şeyh Said İsyanı'nın bastırılması ve inkılapların korunması amacıyla çıkarılmış olağanüstü bir kanundur. Bu kanunla birlikte İstiklal Mahkemeleri yeniden kurulmuş ve geniş yetkilerle donatılmıştır. Kanun, başlangıçta iki yıl süreyle çıkarılmış, daha sonra süresi uzatılmıştır. İstiklal Mahkemeleri'nin yetkileri, bu kanunun yürürlükten kalktığı 1927 yılında tamamen sona ermiştir. Yani, mahkemelerin varlığı ve yetkileri büyük ölçüde Takrir-i Sükun Kanunu'na bağlıydı. Kanun'un kaldırılmasıyla birlikte, olağanüstü yargılama dönemi de kapanmıştır.
Bu bilgiler ışığında, İstiklal Mahkemeleri'nin yargılama yetkisinin Takrir-i Sükun Kanunu'nun yürürlükten kalkmasıyla sona erdiğini anlıyoruz.
Cevap D seçeneğidir.
