🎓 12. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 12. sınıf İnkılap Tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları kapsar. Özellikle Milli Mücadele'nin hazırlık aşamaları, TBMM'nin kuruluşu ve Kurtuluş Savaşı'nın ilk cepheleri üzerinde durulacaktır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonuçları
I. Dünya Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti'nin imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması, ülkenin kaderini belirleyen önemli bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşma, Anadolu'nun işgaline zemin hazırlamıştır.
- Antlaşmanın Önemi: Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren ilk adımdır.
- 7. Madde: İtilaf Devletleri'nin güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa, herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerini belirtir. Bu madde, işgallere hukuki zemin oluşturmuştur.
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte) karışıklık çıkarsa, buraların işgal edilebileceğini belirtir. Bu madde, doğuda bir Ermeni devleti kurma amacı taşımıştır.
- Sonuçları: Osmanlı ordusu terhis edildi, silah ve cephane teslim alındı, iletişim ve ulaşım araçları kontrol altına alındı. Bu durum, Anadolu'da işgallere karşı direnişi zorlaştırmıştır.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkesi, Osmanlı Devleti'nin bağımsızlığını büyük ölçüde kısıtlamış ve Anadolu'da işgalleri fiilen başlatmıştır.
📌 İşgaller ve Cemiyetler
Mondros Ateşkesi sonrası Anadolu toprakları işgal edilmeye başlanmıştır. Bu işgallere karşı halk, farklı tepkiler göstermiştir.
- İşgallere Karşı Tepkiler: Halk, Kuva-yi Milliye birlikleri kurarak direnişe geçmiş, bazıları ise kurtuluşu manda ve himayede görmüştür.
- Milli (Yararlı) Cemiyetler: İşgallere karşı bölgesel direnişi örgütleyen, milli bilinci uyandırmaya çalışan cemiyetlerdir (Örn: Redd-i İlhak Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti). Ortak özellikleri bölgesel olmaları ve milli bağımsızlığı savunmalarıdır.
- Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler: Osmanlı topraklarında kendi devletlerini kurma amacı güden cemiyetlerdir (Örn: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
- Milli Varlığa Düşman (Zararlı) Cemiyetler: Manda ve himayeyi savunan veya işgallere sessiz kalan cemiyetlerdir (Örn: İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Teali İslam Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti).
💡 İpucu: Yararlı cemiyetler, daha sonra Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilerek milli mücadelenin tek çatı altında yürütülmesine zemin hazırlamıştır.
📌 Mustafa Kemal'in Milli Mücadele'yi Başlatması
Mustafa Kemal Paşa, Mondros sonrası başlayan işgallere karşı milli bir direniş başlatmak üzere Anadolu'ya geçmiştir.
- Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a görevlendirilmesi, O'na Anadolu'ya geçme fırsatı vermiştir. Amacı, milli direnişi örgütlemektir.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini, ancak azınlıklara zarar verilmemesini istemiştir. Milli bilinci uyandırmaya yönelik ilk adımdır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacını, gerekçesini ve yöntemini belirleyen ilk belgedir. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesi, milli egemenliğe vurgu yapar.
- Mustafa Kemal'in Askerlikten İstifası: Amasya Genelgesi sonrası, İstanbul Hükümeti tarafından geri çağrılması üzerine, sine-i millete dönerek askerlik görevinden istifa etmiştir (Erzurum Kongresi öncesi).
📝 Önemli: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizmiş ve milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin ilk sinyallerini vermiştir.
📌 Kongreler Dönemi (Erzurum ve Sivas)
Milli Mücadele'nin örgütlenme aşamasında bölgesel ve ulusal kongreler düzenlenmiştir.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından toplanan bölgesel bir kongredir. Ancak aldığı kararlar ulusal nitelik taşır.
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Manda ve himaye kabul edilemez. (İlk kez reddedilmiştir.)
- Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır.
- Geçici bir hükümet kurulması kararı alınmıştır.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanan ulusal bir kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylanmıştır.
- Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarılarak halkın bilinçlendirilmesi amaçlanmıştır.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletilmiştir.
💡 İpucu: Erzurum Kongresi'nde ilk kez reddedilen manda ve himaye, Sivas Kongresi'nde kesin olarak reddedilerek tam bağımsızlık ilkesi vurgulanmıştır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Sivas Kongresi sonrası, Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükümeti üzerindeki baskısı sonucu seçimler yapılmış ve Son Osmanlı Mebusan Meclisi açılmıştır.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti ile İstanbul Hükümeti arasında yapılan ilk resmi temastır. Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alınmıştır.
- Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920): Misak-ı Millî kararlarını almıştır.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin): Türk vatanının sınırlarını çizen, tam bağımsızlık ve milli egemenlik ilkelerini içeren bir belgedir.
- Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada Türk ve Müslüman nüfusun çoğunlukta olduğu yerler Türk vatanıdır, bölünmez.
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için gerekirse halk oylaması yapılabilir.
- Batı Trakya'nın durumu halk oylamasıyla belirlenmelidir.
- Boğazların güvenliği sağlanmalıdır.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak tanınacaktır.
- Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Millî kararlarının açıklanması üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etmiş ve Mebusan Meclisi'ni dağıtmıştır. Bu durum, Ankara'da yeni bir meclis açılmasını zorunlu kılmıştır.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi manifestosu olup, Türk dış politikasının temelini oluşturmuştur.
📌 TBMM'nin Açılması ve İlk Faaliyetleri
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Ankara'da yeni bir meclis toplanmıştır.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da toplanan Büyük Millet Meclisi, milli iradenin tek temsilcisi olmuştur.
- TBMM'nin Özellikleri:
- Kurucu Meclis niteliğindedir.
- Güçler Birliği ilkesini benimsemiştir (yasama, yürütme, yargı yetkileri mecliste toplanmıştır).
- Olağanüstü yetkilere sahip bir meclistir.
- Savaş meclisi niteliğindedir.
- Meclis hükümeti sistemi uygulanmıştır (bakanlar meclis içinden tek tek seçilmiştir).
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu: TBMM'ye karşı çıkan isyanları bastırmak ve otoritesini sağlamak amacıyla çıkarılmıştır.
- İstiklal Mahkemeleri: Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu uygulamak üzere kurulmuştur.
📝 Önemli: TBMM'nin açılmasıyla, Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki zemini sağlamlaştırılmış, millet egemenliğine dayalı yeni Türk devletinin temelleri atılmıştır.
📌 TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar
TBMM'nin açılmasının ardından, hem İstanbul Hükümeti hem de İtilaf Devletleri'nin kışkırtmalarıyla Anadolu'nun çeşitli yerlerinde ayaklanmalar çıkmıştır.
- İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri Destekli Ayaklanmalar:
- Kuvay-i İnzibatiye (Halifelik Ordusu) Ayaklanması.
- Anzavur Ayaklanması.
- Boğazlar ve çevresinde çıkan diğer isyanlar.
- Eski Kuva-yi Milliyecilerin Çıkardığı Ayaklanmalar: Düzenli orduya katılmak istemeyen bazı Kuva-yi Milliye liderlerinin çıkardığı isyanlardır (Örn: Çerkez Ethem Ayaklanması, Demirci Mehmet Efe Ayaklanması).
- Azınlık Ayaklanmaları: Rum ve Ermeni azınlıkların kendi devletlerini kurma amacıyla çıkardığı isyanlardır (Örn: Pontus Ayaklanması).
- Ayaklanmaların Sonuçları: Milli Mücadele'nin uzamasına, kaynakların boşa harcanmasına neden olmuş, TBMM otoritesini Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri ile sağlamıştır.
💡 İpucu: Bu ayaklanmalar, TBMM'nin hem iç düşmanlarla hem de dış düşmanlarla aynı anda mücadele ettiğini gösterir.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM, Anadolu'daki işgallere son vermek ve Misak-ı Millî'yi gerçekleştirmek için üç ana cephede savaşmıştır.
Doğu Cephesi
Ermenilere karşı yürütülen bu cephedeki mücadele, Kuva-yi Milliye değil, düzenli ordu birlikleri tarafından yapılmıştır.
- Komutan: Kazım Karabekir Paşa.
- Savaş: Ermenilere karşı başarılı mücadeleler verilmiştir.
- Antlaşma: Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ile sona ermiştir. Bu antlaşma, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır ve Ermenistan, Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk devlettir.
Güney Cephesi
Fransızlar ve onların desteklediği Ermenilere karşı yürütülen bu cephede, Kuva-yi Milliye birlikleri etkili olmuştur.
- Direniş Bölgeleri: Maraş, Antep, Urfa gibi şehirlerde halkın gösterdiği kahramanca direnişler önemlidir.
- Maraş: Sütçü İmam'ın önderliğinde direniş başlamış, şehir "Kahraman" unvanını almıştır.
- Antep: Şahin Bey'in önderliğinde direniş göstermiş, şehir "Gazi" unvanını almıştır.
- Urfa: Ali Saip Bey önderliğinde direniş göstermiş, şehir "Şanlı" unvanını almıştır.
- Sonuç: Fransızlar, Ankara Antlaşması (1921) ile bölgeden çekilmiştir.
Batı Cephesi
Yunanlılara karşı yürütülen bu cephe, Kurtuluş Savaşı'nın en kritik ve en şiddetli mücadelelerinin yaşandığı cephedir. Düzenli ordu kurulduktan sonra savaşlar başlamıştır.
- I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921):
- Nedenleri: Yunanlıların Ankara'yı ele geçirmek ve Sevr Antlaşması'nı TBMM'ye kabul ettirmek istemesi.
- Sonuçları: Türk ordusunun ilk düzenli ordu zaferidir. Halkın TBMM'ye güveni artmıştır.
- Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edildi.
- Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
- Afganistan ile Dostluk Antlaşması imzalandı.
- Londra Konferansı toplandı.
- İstiklal Marşı kabul edildi.
- II. İnönü Muharebesi (23 Mart-1 Nisan 1921):
- Nedenleri: Yunanlıların I. İnönü yenilgisinin intikamını almak ve Türk ordusunu tamamen yok etmek istemesi.
- Sonuçları: Türk ordusunun ikinci zaferidir. Mustafa Kemal'in "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!" sözü bu savaş sonrası söylenmiştir. İtalyanlar Anadolu'dan çekilme kararı almış, Fransızlar da geri adım atmıştır.
⚠️ Dikkat: Batı Cephesi'ndeki zaferler, TBMM'nin hem içte hem de dışta prestijini artırmış, uluslararası alanda tanınmasına ve siyasi başarılar elde etmesine zemin hazırlamıştır.
