Bir edebiyat eleştirmeni, günümüz Türkçesinin kullanımına dair bir köşe yazısı kaleme almıştır. Yazısında, özellikle birleşik kelimelerin yazımında yapılan hatalara dikkat çekmektedir. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, eleştirmenin bu yazısında "hatalı bir birleşik kelime kullanımı" olarak örnek gösterilebilir?
A) Ayakkabı almak için çarşıya gittik.
B) Hafta sonu piknik yapmak için deniz kenarına gideceğiz.
C) Bilgisayarın başında saatlerce oturmaktan sırt ağrımış.
D) Gelişmeler karşısında adeta gözü dönmüştü.
E) Akşam yemeğinde balık kılçıksız olsun lütfen.
Sevgili öğrenciler, bu soruda günümüz Türkçesinde sıkça yapılan birleşik kelime yazım hatalarına odaklanıyoruz. Bir edebiyat eleştirmeninin gözünden, hangi cümlenin "hatalı bir birleşik kelime kullanımı" içerdiğini bulmamız isteniyor. Öncelikle birleşik kelimelerin ne olduğunu ve nasıl yazıldığını hatırlayalım:
- Birleşik Kelimeler: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan kelimelerdir. Bunlar bazen bitişik, bazen de ayrı yazılır.
- Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler:
- Ses düşmesi, ses türemesi gibi ses olayları yaşayanlar (kaynana, hissetmek).
- Anlam kayması yaşayanlar (hanımeli, demirbaş, bilgisayar).
- İkinci kelimesi "-an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez, -mış/-miş" ekleriyle kurulanlar (can kurtaran, uyurgezer, çokbilmiş).
- Bazı özel durumlar (başbakan, aşevi, gecekondu).
- Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler:
- Kelime gruplarındaki kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelime anlamını koruyorsa (deniz yolu, hafta sonu, yer çekimi).
- Deyimler (göz gezdirmek, kulak vermek).
- Renk adları (nar çiçeği, su yeşili).
- Somut yer bildiren alt ve üst kelimeleriyle kurulanlar (deri altı, su üstü).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Ayakkabı almak için çarşıya gittik.
- Buradaki birleşik kelime "ayakkabı"dır. "Ayak" ve "kap" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, ses düşmesi ve anlam kayması olduğu için bitişik yazılır. Yazımı doğrudur.
- B) Hafta sonu piknik yapmak için deniz kenarına gideceğiz.
- Buradaki birleşik kelime "hafta sonu"dur. "Hafta" ve "sonu" kelimeleri anlamlarını koruduğu için ayrı yazılır. Yazımı doğrudur.
- C) Bilgisayarın başında saatlerce oturmaktan sırt ağrımış.
- Buradaki birleşik kelime "bilgisayar"dır. "Bilgi" ve "sayar" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, anlam kayması olduğu için bitişik yazılır. Yazımı doğrudur.
- D) Gelişmeler karşısında adeta gözü dönmüştü.
- Buradaki ifade "gözü dönmek" bir deyimdir ve deyimler genellikle ayrı yazılan birleşik fiiller grubuna girer. Kullanımı ve yazımı doğrudur.
- E) Akşam yemeğinde balık kılçıksız olsun lütfen.
- Bu cümlede iki kelime grubu dikkatimizi çekiyor: "akşam yemeği" ve "kılçıksız".
- "Akşam yemeği" birleşik bir isimdir ve kelimeler anlamlarını koruduğu için ayrı yazılır. Bu kısım doğrudur.
- Ancak "kılçıksız" kelimesi, "kılçık" ismine "-sız" yapım ekinin eklenmesiyle oluşmuştur. Bu tür kelimelere türemiş kelime denir, birleşik kelime değildir. Bir edebiyat eleştirmeni, birleşik kelimelerin yazımındaki hatalara dikkat çekerken, aslında birleşik kelime olmayan "kılçıksız" kelimesini bu bağlamda örnek göstermek, konunun kendisiyle ilgili hatalı bir kullanım (yani birleşik kelime olmayan bir kelimeyi birleşik kelime hatası olarak sunma) olacaktır. Dolayısıyla, eleştirmenin yazısında "birleşik kelime hatası" olarak sunulabilecek bir örnek arıyorsak, birleşik kelime olmayan bir kelimeyi bu kategoriye dahil etmek, eleştirmenin bahsettiği konuya dair bir "hatalı kullanım" örneği teşkil eder.
Diğer seçeneklerdeki birleşik kelimeler doğru yazıldığı için, eleştirmenin "hatalı bir birleşik kelime kullanımı" olarak örnek gösterebileceği durum, aslında birleşik kelime olmayan bir kelimenin bu kategoriye dahil edilmesi olacaktır.
Cevap E seçeneğidir.
