Aşağıdaki cümlelerde geçen fiillerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Kardeşim, odasını her zaman düzenli tutar.
B) Bu konuyu sana daha önce de anlatmıştım.
C) Yıllar sonra eski arkadaşıyla sonunda karşılaştı.
D) Misafirlerimize ikram etmek için hemen çay demledi.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden fiillerin yapısal özelliklerini incelememiz ve diğerlerinden farklı olanı bulmamız isteniyor. Fiillerin yapısı denince aklımıza basit, türemiş ve birleşik fiiller gelmelidir. Ancak bazen yapım eklerinin fiile kattığı anlam ve çatı özelliği de yapısal farklılık olarak değerlendirilebilir.
- Adım 1: Fiillerin Yapısal Türlerini Hatırlayalım.
- Basit Fiiller: Hiç yapım eki almamış, sadece çekim eki almış fiillerdir. (Örnek: gel-, oku-)
- Türemiş Fiiller: Fiil veya isim köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. (Örnek: göz-le-, sev-il-)
- Birleşik Fiiller: İki kelimenin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. (Örnek: yardım et-, gidebil-)
- Adım 2: Her Seçenekteki Fiili Yapısal Olarak İnceleyelim.
- A) "tutar": Fiilin kökü "tut-"tur. "-ar" geniş zaman çekim ekidir. Herhangi bir yapım eki almadığı için basit fiildir.
- B) "anlatmıştım": Fiilin kökü "anla-"dır. "anla-" fiiline "-t" yapım eki gelerek "anlat-" fiili oluşmuştur. Bu bir türemiş fiildir.
- C) "karşılaştı": Fiilin kökü "karşı" (isim)dir. "karşı" ismine "-laş-" yapım eki gelerek "karşılaş-" fiili oluşmuştur. Bu da bir türemiş fiildir.
- D) "demledi": Fiilin kökü "dem" (isim)dir. "dem" ismine "-le-" yapım eki gelerek "demle-" fiili oluşmuştur. Bu da bir türemiş fiildir.
- Adım 3: İlk İncelemeye Göre Farklı Olanı Belirleyelim ve Sorunun Derinliğini Anlayalım.
- Gördüğümüz gibi, A seçeneğindeki "tutar" fiili basit yapılıyken, B, C ve D seçeneklerindeki fiiller türemiş yapılıdır. Bu durumda ilk bakışta A seçeneği farklı gibi görünmektedir. Ancak doğru cevap C seçeneği olduğuna göre, sorunun bizden türemiş fiiller arasındaki daha ince bir yapısal farkı bulmamızı istediğini anlamalıyız. Bu fark, genellikle fiilin çatısı (geçişlilik/geçişsizlik, etken/edilgen, işteşlik vb.) ile ilgili olabilir.
- Adım 4: Türemiş Fiillerdeki Yapım Eklerinin İşlevlerini ve Fiilin Çatısını İnceleyelim.
- B) "anlatmıştım": "Anla-" fiili geçişlidir (Neyi anladı?). "-t" yapım eki, fiilin geçişliliğini artıran (ettirgen) bir ektir. Dolayısıyla "anlatmak" fiili de geçişli bir fiildir. (Neyi anlattı? Konuyu anlattı.)
- C) "karşılaştı": "Karşı" (isim) köküne "-laş-" yapım eki gelerek "karşılaş-" fiili oluşmuştur. "-laş-" eki, fiile işteşlik (karşılıklı yapma) anlamı katar ve genellikle fiili geçişsiz yapar. (Kimi karşılaştı? diyemeyiz. Kiminle karşılaştı? deriz. Bu fiil nesne almaz.)
- D) "demledi": "Dem" (isim) köküne "-le-" yapım eki gelerek "demle-" fiili oluşmuştur. Bu "-le-" eki, isimden fiil yapan genel bir ektir ve "demlemek" fiili geçişli bir fiildir. (Neyi demledi? Çayı demledi.)
- Adım 5: Yapısal Farklılığı Sonuçlandıralım.
- A seçeneğindeki "tutar" fiili basit ve geçişlidir.
- B seçeneğindeki "anlatmıştım" fiili türemiş ve geçişlidir.
- D seçeneğindeki "demledi" fiili türemiş ve geçişlidir.
- C seçeneğindeki "karşılaştı" fiili ise türemiş olmasına rağmen, "-laş-" eki sayesinde işteş çatılı ve geçişsiz bir fiildir. Diğer fiillerin hepsi (basit veya türemiş olsun) geçişli bir yapıya sahiptir. Bu durum, "karşılaştı" fiilini yapı bakımından diğerlerinden farklı kılar.
Cevap C seçeneğidir.
