🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 1. senaryo meb Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 10. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek ana konuları kapsar. Konular genellikle I. Dünya Savaşı'ndan başlayarak Millî Mücadele'nin hazırlık dönemini ve TBMM'nin açılışını içerir.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanan büyük bir küresel çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşa katılarak son dönemlerini yaşamıştır.
- Savaşın Nedenleri: Sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımının etkisi, devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri), silahlanma yarışı.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki yönetiminin Alman yanlısı politikaları, Kapitülasyonlardan kurtulma isteği, kaybedilen toprakları geri alma amacı. Goeben ve Breslau gemilerinin Karadeniz'e açılarak Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa girilmiştir.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas Cephesi (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası), Kanal Cephesi (İngiltere'ye karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale Cephesi (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme planına karşı büyük zafer), Irak Cephesi, Suriye-Filistin Cephesi, Hicaz-Yemen Cephesi.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (müttefiklere yardım).
- Savaşın Sonuçları: İtilaf Devletleri'nin zaferi, imparatorlukların yıkılması (Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rusya, Almanya), yeni devletlerin kurulması, Milletler Cemiyeti'nin kuruluşu, ağır antlaşmaların imzalanması.
💡 İpucu: Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesiyle Almanya, yeni cepheler açarak kendi üzerindeki yükü hafifletmeyi amaçlamıştır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller
I. Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı Devleti'nin imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması, ülkenin işgaline zemin hazırlamıştır.
- Antlaşmanın İmzalanması: 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalandı. Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf Orbay imzaladı.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. (Bu madde, Anadolu'daki işgallerin hukuki dayanağı yapılmıştır.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Bitlis, Sivas, Diyarbakır) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek. (Bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları toplanacak.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
- Tüm haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine verilecek.
- Mondros Sonrası İşgaller: Antlaşmanın imzalanmasının hemen ardından Anadolu'nun çeşitli yerleri (Musul, Urfa, Antep, Maraş, İzmir vb.) işgal edilmeye başlandı.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir. Özellikle 7. ve 24. maddeler, işgallere açık kapı bırakmıştır.
📌 Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi
Mondros Ateşkesi sonrası başlayan işgallere karşı Türk milletinin direnişi, Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde bir Millî Mücadele'ye dönüştü. Bu dönemde önemli kongreler ve genelgeler yayımlandı.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderilen Mustafa Kemal, buradaki görevinin dışına çıkarak Millî Mücadele'yi başlatmıştır.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini istedi, azınlıklara zarar verilmemesi gerektiğini vurguladı. Millî bilinci uyandırma ilk adımıdır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Millî Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlendi. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." ilkesiyle egemenliğin millete ait olacağı ilk kez belirtildi. Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ortaya atıldı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından toplandı. Mustafa Kemal sivil olarak katıldı.
- Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, millî iradeyi egemen kılmak esastır.
- Manda ve himaye kabul edilemez. (İlk kez reddedildi.)
- Geçici bir hükümet kurulması kararı alındı.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden ilk kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı.
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi ve başkanı Mustafa Kemal oldu.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanıdı.
- Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi (27 Aralık 1919): Ankara, coğrafi konumu, ulaşım imkanları ve Batı Cephesi'ne yakınlığı nedeniyle Millî Mücadele'nin merkezi oldu.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misakımillî (28 Ocak 1920): İstanbul'da açılan Mebusan Meclisi, Misakımillî (Millî Ant) kararlarını kabul etti. Bu kararlar, bağımsızlık ve toprak bütünlüğü konularında Türk milletinin taleplerini dünyaya duyurdu.
- İstanbul'un İşgali ve Meclis'in Dağıtılması (16 Mart 1920): Misakımillî kararlarının kabulü üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı. Bu durum, Ankara'da yeni bir meclis açılmasını zorunlu kıldı.
💡 İpucu: Genelgeler ve kongreler kronolojik sırasıyla ve her birinin en önemli özelliğiyle birlikte akılda tutulmalıdır. Özellikle "Millî irade", "manda ve himaye" kavramlarının ilk kez nerede geçtiğine dikkat edin.
📌 Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
Mondros Ateşkesi sonrası Anadolu'da işgallere karşı tepki olarak çeşitli cemiyetler kurulmuş ve Kuvâ-yi Milliye ortaya çıkmıştır.
- Yararlı (Millî) Cemiyetler: İşgallere karşı kurulan, Türk bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü savunan cemiyetlerdir.
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
- Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti
- Kilikyalılar Cemiyeti (Çukurova Bölgesi)
- İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
- Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
- Millî Kongre Cemiyeti (Basın-yayın yoluyla mücadele)
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Kendi devletlerini kurma veya topraklarını genişletme amacı güderler (Pontus Rum Cemiyeti, Mavri Mira Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri, Alyans İsrailit ve Makabi Cemiyetleri).
- Millî Varlığa Düşman Cemiyetler: Türkler tarafından kurulmuş olup, kurtuluşu mandacılıkta veya halifeliğe bağlılıkta gören cemiyetlerdir (Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali-i İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti).
- Kuvâ-yi Milliye: Mondros Ateşkesi sonrası işgallere karşı halk tarafından oluşturulan düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Özellikleri: Halkın vatanseverlik duygusuyla kurulmuşlardır, bölgesel niteliklidirler, düzenli ordu değillerdir, düşmanı yavaşlatmışlardır ancak tamamen durduramamışlardır.
- Önemi: Millî Mücadele'nin ilk silahlı direniş gücüdür, halkın direniş ruhunu canlı tutmuş, düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmıştır.
📌 TBMM'nin Açılması ve İlk Faaliyetleri
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Mustafa Kemal yeni bir meclisin toplanması için çalışmalara başladı.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da dualarla ve coşkuyla açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millî Mücadele'nin yönetim merkezi oldu.
- TBMM'nin Özellikleri:
- Kurucu Meclis'tir.
- Olağanüstü yetkilere sahiptir (yasama, yürütme, yargı yetkileri kendisinde toplanmıştır - Güçler Birliği ilkesi).
- Millî iradeye dayanır.
- Savaş Meclisi'dir (Kurtuluş Savaşı'nı yönetmiştir).
- İhtilalci bir meclistir (saltanata karşıdır).
- Demokratik ve halkçı bir yapıya sahiptir.
- İlk Faaliyetleri ve Aldığı Kararlar:
- Meclis başkanı hükümetin de başkanıdır (Meclis Hükümeti Sistemi).
- Hükümet kurmak zorunludur.
- Padişah ve halife baskıdan kurtarıldıktan sonra meclisin kararına uyacaktır.
- Geçici bir hükümet başkanı veya padişah vekili atamak doğru değildir.
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu: Meclise karşı çıkan isyanları bastırmak için çıkarıldı (1920).
- İstiklal Mahkemeleri: Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu uygulamak için kuruldu.
- Firariler Kanunu: Asker kaçaklarını engellemek için çıkarıldı.
- Sevr Antlaşması'nı reddetti.
- TBMM'ye Karşı Çıkan İsyanlar: İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmasıyla çıkan isyanlar (Ahmet Anzavur, Kuvâ-yi İnzibatiye, Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe isyanları vb.). Bu isyanlar TBMM'yi bir süre meşgul etmiş, ancak bastırılmıştır.
⚠️ Dikkat: TBMM'nin açılmasıyla birlikte egemenlik anlayışı değişmiş, Millî Egemenlik ilkesi ön plana çıkmıştır. Güçler Birliği ilkesi, hızlı karar alıp uygulayabilmek için benimsenmiştir.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri (Genel Bakış)
TBMM'nin açılmasından sonra, işgalci güçlere karşı düzenli ordu kurularak Kurtuluş Savaşı cephelerde yürütüldü.
- Doğu Cephesi:
- Savaşan Güçler: TBMM (Kazım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu) ve Ermeniler.
- Sonuç: Türk ordusunun zaferi ve Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920). TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi ve askeri başarısıdır. Ermenistan, Misakımillî'yi tanıyan ilk devlet olmuştur.
- Güney Cephesi:
- Savaşan Güçler: Kuvâ-yi Milliye birlikleri ve Fransızlar ile Ermeni çeteleri.
- Önemli Merkezler: Antep, Maraş, Urfa. Halkın direnişiyle (Sütçü İmam, Şahin Bey, Ali Saip Bey) düşman geri püskürtülmüştür.
- Sonuç: Ankara Antlaşması (1921) ile Fransızlar bölgeden çekilmiştir.
- Batı Cephesi:
- Savaşan Güçler: TBMM'nin kurduğu düzenli ordu ve Yunanlılar.
- Önemli Savaşlar: I. İnönü, II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya Meydan Muharebesi, Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi.
- Önemi: Kurtuluş Savaşı'nın kaderini belirleyen en önemli cephedir. Düzenli ordunun kurulması ve başarıları bu cephede gerçekleşmiştir.
💡 İpucu: Her cephenin hangi güçlere karşı savaşıldığı, liderleri ve sonuçlanan antlaşmaları bilmek önemlidir. Özellikle Batı Cephesi'ndeki savaşların kronolojik sırası ve her birinin önemi ayrı ayrı incelenmelidir.
