🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 2. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek Milli Mücadele dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla ilgili temel konuları sade bir dille özetlemektedir.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti'nin imzaladığı ve ülkenin işgaline zemin hazırlayan ağır bir antlaşmadır.
- Osmanlı orduları terhis edildi, silahları teslim alındı.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açıldı ve işgal edildi.
- 7. madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdi. (En tehlikeli maddedir, işgallere hukuki zemin oluşturmuştur.)
- 24. madde: Doğu Anadolu'da altı ilde (Vilayet-i Sitte) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Ermeni devleti kurma amacı taşır.)
⚠️ Dikkat: Mondros, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösterir ve işgallere yasal zemin hazırlar. Türk halkının tepkisine neden olmuştur.
📌 İşgaller ve Milli Mücadele'nin Başlangıcı
Mondros sonrası Anadolu dört bir yandan işgal edilmeye başlandı. Türk halkı bu duruma farklı şekillerde tepki gösterdi.
- Zararlı Cemiyetler: Azınlıklar (Rum, Ermeni) ve İstanbul Hükümeti'nin politikalarına yakın olanlar tarafından kurulan, ülkenin bütünlüğünü bozan cemiyetlerdir.
- Yararlı Cemiyetler: İşgallere karşı kurulan, bölgesel direnişi amaçlayan ve Milli Mücadele'yi destekleyen cemiyetlerdir (örneğin: Trakya Paşaeli, Kilikyalılar, İzmir Müdafaa-i Hukuk).
- Kuvâ-yi Milliye: Halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir. Düşmanı yavaşlatmış, ancak düzenli orduya ihtiyaç duyulmuştur.
💡 İpucu: Kuvâ-yi Milliye, düşmanı yurttan atacak güce sahip olmasa da, düzenli ordunun kurulmasına kadar geçen sürede önemli bir direnç göstermiştir.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler/Kongreler
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışı (19 Mayıs 1919) Milli Mücadele'nin fiili başlangıcı kabul edilir ve ulusal direnişin örgütlenmesinde dönüm noktasıdır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı ("Milletin bağımsızlığını kurtarmak"), gerekçesi ("Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir") ve yöntemi ("Milletin azim ve kararı kurtaracaktır") ilk kez açıkça belirtildi.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel nitelikte toplansa da ulusal kararlar alındı. İlk kez "Milli Sınırlar"dan bahsedildi, manda ve himaye kesin olarak reddedildi. Temsil Heyeti kuruldu.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Milli Mücadele'nin en önemli ulusal kongresidir. Bütün yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi.
📝 Unutma: Bu süreçte "manda ve himaye" fikri kesin olarak reddedilerek tam bağımsızlık hedefi benimsenmiştir. Bu kararlar, ulusal egemenliğe dayalı yeni bir devletin temellerini atmıştır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi, Misak-ı Millî ve TBMM
Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki zeminini oluşturan önemli gelişmelerdir.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî: Sivas Kongresi sonrası İstanbul Hükümeti ile Amasya Görüşmeleri yapıldı ve seçimler sonrası Son Osmanlı Mebusan Meclisi açıldı. Meclis, Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini belirleyen Misak-ı Millî (Milli Yemin) kararlarını kabul etti. Misak-ı Millî'de kapitülasyonların kaldırılması, Boğazların güvenliği, azınlık hakları ve referandum konuları yer aldı.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920): Misak-ı Millî kararları, İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u resmen işgal etmesine ve Mebusan Meclisi'ni dağıtmasına neden oldu. Bunun üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclis topladı. TBMM, egemenliğin millete ait olduğunu vurguladı, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendisinde topladı (güçler birliği ilkesi).
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, yeni Türk Devleti'nin kurulacak sınırlarını belirleyen bir yol haritası niteliğindedir. TBMM'nin açılmasıyla Milli Mücadele'nin merkezi ve yasal temsilcisi oluşmuştur.
📌 Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)
I. Dünya Savaşı sonrası İtilaf Devletleri'nin Osmanlı Devleti'ne dayattığı, hukuken geçersiz ölü doğmuş bir antlaşmadır.
- Osmanlı toprakları tamamen parçalanıyor, Türkler küçük bir Anadolu bölgesiyle sınırlanıyordu.
- Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılıyordu.
- Ekonomik, askeri ve siyasi bağımsızlık tamamen ortadan kaldırılıyordu.
⚠️ Dikkat: TBMM, Sevr Antlaşması'nı tanımamış ve imzalayanları vatan haini ilan etmiştir. Bu antlaşma hiçbir zaman yürürlüğe girmemiştir çünkü TBMM tarafından onaylanmamıştır.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM'nin açılmasından sonra, ülkeyi işgalden kurtarmak için üç ana cephede mücadele edilmiştir.
- Doğu Cephesi: Kazım Karabekir komutasındaki düzenli ordumuz, Ermeni kuvvetleriyle mücadele etti. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ile Ermeni meselesi çözüldü, TBMM'nin ilk askeri ve siyasi başarısıdır.
- Güney Cephesi: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermenilere karşı Kuvâ-yi Milliye (halk direnişi) etkili oldu. Maraş, Antep, Urfa gibi şehirlerde halk destansı bir direniş gösterdi. Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa ile anlaşma sağlandı, Hatay hariç güney sınırı çizildi.
- Batı Cephesi: Yunanlılara karşı İnönü Savaşları, Kütahya-Eskişehir Savaşı, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz yapıldı. Düzenli ordunun en büyük mücadeleleri burada verilmiştir.
💡 İpucu: Batı Cephesi, Milli Mücadele'nin kaderini belirleyen en kritik cephedir. Özellikle Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleri, savaşın seyrini tamamen değiştirmiştir.
📌 Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
Büyük Taarruz sonrası imzalanan ve Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasını bitiren önemli bir antlaşmadır.
- Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı.
- İtilaf Devletleri, İstanbul'u TBMM Hükümeti'ne bırakmayı kabul etti. Böylece Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
- Lozan Barış Konferansı'nın yolu açıldı.
📌 Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda bağımsızlığını ve varlığını tescilleyen, Misak-ı Millî'den tavizler verilse de tam bağımsızlığı hedefleyen antlaşmadır.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı. Bu, ekonomik bağımsızlığın en büyük adımıdır.
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecekti (tam egemenlik sağlanamadı, sonradan Montrö ile çözüldü).
- Sınırlar: Suriye sınırı (Hatay hariç), Irak sınırı (Musul meselesi çözülemedi, sonraya bırakıldı) belirlendi.
- Azınlıklar: Türk vatandaşı sayıldı ve ayrıcalıkları kaldırıldı.
- Savaş Tazminatı: Yunanistan, savaş tazminatı olarak Karaağaç ve civarını Türkiye'ye verdi.
📝 Unutma: Lozan, yeni Türk Devleti'nin tapu senedi niteliğindedir ve tam bağımsızlık yolunda atılmış en büyük adımdır. Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alandaki varlığını resmen kabul ettirmiştir.
