🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavına hazırlanan öğrencilere, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar olan dönemin önemli siyasi, sosyal ve ekonomik gelişmelerini özetlemektedir.
📌 Atatürk İlkeleri ve Bütünleyici Esaslar
Atatürk ilkeleri, Türkiye Cumhuriyeti'nin temel taşlarını oluşturan, çağdaşlaşma ve ulusal bağımsızlık hedeflerini belirleyen düşünce sistemidir. Her ilke birbiriyle bağlantılıdır ve birbirini tamamlar.
- Cumhuriyetçilik: Yönetim biçimi olarak cumhuriyeti benimser, egemenliğin millete ait olduğunu vurgular. Seçme ve seçilme hakkı, çok partili hayat bununla ilgilidir.
- Milliyetçilik: Milletin birliğini, bütünlüğünü ve bağımsızlığını esas alır. Ortak dil, kültür, tarih ve ülkü birliğini savunur. Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu gibi kurumlar bu ilkeyle ilişkilidir.
- Halkçılık: Toplumda hiçbir zümre, sınıf veya kişiye ayrıcalık tanınmamasını, kanun önünde herkesin eşit olmasını ifade eder. Kadınlara siyasi hakların verilmesi, soyadı kanunu örnek verilebilir.
- Laiklik: Devlet yönetiminde ve hukukta din kurallarının değil, akıl ve bilimin esas alınmasını, din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alır. Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat Kanunu bu ilkenin önemli adımlarıdır.
- Devletçilik: Özellikle ekonomik alanda devletin öncülüğünü ve düzenleyiciliğini ifade eder. Özel sektörün yetersiz kaldığı durumlarda devletin yatırımlar yapmasıdır. Sümerbank, Etibank gibi kurumların kurulması örnek verilebilir.
- İnkılapçılık: Çağdaşlaşmayı, sürekli gelişmeyi ve yenilikleri benimsemeyi ifade eder. Akla ve bilime dayalı değişimleri kapsar. Harf İnkılabı, kılık kıyafet inkılabı bu kapsamdadır.
💡 İpucu: İlkelerin birbirleriyle olan ilişkilerini anlamak, olayları daha iyi yorumlamanıza yardımcı olur. Örneğin, Halifeliğin kaldırılması hem Cumhuriyetçilik hem de Laiklik ilkesiyle doğrudan ilgilidir.
📌 Atatürk Dönemi İç Politikası ve Önemli İnkılaplar
Atatürk dönemi, Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerinin atıldığı, köklü ve hızlı değişimlerin yaşandığı bir süreçtir. Bu dönemde siyasi, hukuki, sosyal, eğitim ve ekonomi alanlarında pek çok inkılap gerçekleştirilmiştir.
- Siyasi İnkılaplar:
- Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): Ulusal egemenliğin önündeki en büyük engel kaldırıldı.
- Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923): Devletin yönetim şekli belirlendi, rejim tartışmaları sona erdi.
- Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924): Laikleşme yolunda önemli bir adım atıldı, ümmetçilik anlayışı sona erdi.
- Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) ile demokrasi güçlendirilmeye çalışıldı ancak başarısız oldu.
- Hukuk İnkılapları:
- Medeni Kanun'un Kabulü (1926): İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak Türk aile ve miras hukuku çağdaşlaştırıldı, kadın-erkek eşitliği sağlandı.
- Şeriye Mahkemelerinin Kapatılması (1924): Hukuk birliği sağlandı, laiklik ilkesi güçlendi.
- Eğitim ve Kültür İnkılapları:
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924): Eğitimde birlik sağlandı, tüm okullar Milli Eğitim Bakanlığına bağlandı.
- Harf İnkılabı (1928): Arap alfabesi yerine Latin alfabesi kabul edildi, okuryazarlık oranını artırma hedeflendi.
- Millet Mektepleri (1928): Yetişkinlere yeni Türk harflerini öğretmek için açıldı.
- Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932): Ulusal tarih ve dil bilincini geliştirmek amacıyla kuruldu.
- Toplumsal İnkılaplar:
- Kılık Kıyafet İnkılabı (1925): Çağdaş bir görünüm hedeflendi.
- Soyadı Kanunu (1934): Toplumsal düzen ve resmi işlemlerde kolaylık sağlandı.
- Uluslararası Takvim, Saat ve Ölçü Birimlerinin Kabulü (1925-1931): Uluslararası ilişkilerde uyum sağlandı.
- Ekonomi Politikaları:
- İzmir İktisat Kongresi (1923): Milli ve bağımsız bir ekonomi için yol haritası belirlendi.
- Tarım ve Sanayi Teşvikleri: Aşar vergisinin kaldırılması, Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılması.
- Devletçilik Uygulamaları: Birinci ve İkinci Sanayi Planları ile demir-çelik, şeker, dokuma gibi alanlarda fabrikalar kuruldu.
⚠️ Dikkat: İnkılapların sadece isimlerini değil, hangi alanda yapıldığını ve temel amaçlarını da bilmek önemlidir. Örneğin, Medeni Kanun hem hukuk hem de toplumsal alanda etkili olmuştur.
📌 Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası
Atatürk dönemi Türk dış politikası, "Yurtta Barış, Dünyada Barış" ilkesi doğrultusunda, bağımsızlığı koruma ve bölgesel barışı sağlama üzerine kurulmuştur.
- Genel İlkeler: Bağımsızlık, barışçılık, akılcılık, eşitlik, karşılıklılık.
- Lozan'dan Kalan Sorunlar ve Çözümleri:
- Musul Sorunu: İngiltere ile yaşandı. Milletler Cemiyeti'ne taşındı ve Ankara Antlaşması (1926) ile Musul, Irak'a bırakıldı.
- Boğazlar Sorunu: Lozan'da uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılmıştı. Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile Boğazlar üzerinde tam egemenlik kazandı.
- Nüfus Mübadelesi: Yunanistan ile yaşandı. Lozan'da karara bağlanan mübadele, 1930'da Ankara Antlaşması ile netleşti (Batı Trakya Türkleri ve İstanbul Rumları hariç).
- Dış Borçlar: Osmanlı'dan kalan borçlar, Lozan'da taksitlendirilerek ödendi.
- Bölgesel İşbirlikleri:
- Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalandı. Batı sınırlarının güvenliğini sağlamayı amaçladı.
- Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı. Doğu sınırlarının güvenliğini sağlamayı amaçladı.
- Hatay Sorunu: Fransız mandasındaki Suriye'ye bırakılan Hatay, Türkiye'nin diplomatik çabaları sonucu bağımsız bir devlet oldu (1938) ve ardından anavatana katıldı (1939).
- Milletler Cemiyeti'ne Üyelik (1932): Türkiye, barışçı dış politikasının bir göstergesi olarak bu uluslararası kuruluşa üye oldu.
💡 İpucu: Dış politika olaylarını kronolojik sıraya koymak ve her olayın hangi ilkeyle (örneğin, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile bağımsızlık) ilişkilendirilebileceğini düşünmek önemlidir.
📌 İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye
İkinci Dünya Savaşı (1939-1945), dünya genelinde büyük yıkıma yol açan bir çatışma olmuştur. Türkiye, savaş boyunca denge politikası izleyerek tarafsız kalmaya çalışmış ancak savaşın etkilerinden kaçamamıştır.
- Savaşın Başlaması: Almanya'nın yayılmacı politikaları (Polonya'yı işgali) ve İtalya-Japonya'nın saldırgan tutumları savaşı tetikledi.
- Türkiye'nin Politikası:
- Savaşın dışında kalma ve denge politikası izlendi.
- Hem Müttefikler (İngiltere, Fransa, ABD, SSCB) hem de Mihver Devletleri (Almanya, İtalya, Japonya) ile iyi ilişkiler sürdürülmeye çalışıldı.
- Askeri hazırlıklar yapıldı, seferberlik ilan edildi.
- Savaşın Türkiye Üzerindeki Etkileri:
- Ekonomik Zorluklar: Sanayi üretimi azaldı, tarım geriledi.
- Varlık Vergisi (1942): Olağanüstü durumlarda zenginlerden alınan bir vergiydi.
- Milli Korunma Kanunu (1940): Ekonomide devlet kontrolünü artırarak karaborsacılığı ve stokçuluğu engellemeyi amaçladı.
- Karne Uygulaması: Temel gıda maddeleri karneyle dağıtıldı.
- İnsan Gücü Kaybı: Askerlik yaşı uzatıldı, üretimde işgücü eksikliği yaşandı.
- Savaşa Son Dönemde Katılım: Türkiye, Birleşmiş Milletler'in kurucu üyesi olabilmek için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya sembolik olarak savaş ilan etti.
⚠️ Dikkat: Türkiye'nin savaşta izlediği tarafsızlık politikasının nedenleri (ülkenin genç olması, ekonomik yetersizlikler, jeopolitik konumu) ve bu politikanın ülkeye getirdiği zorluklar önemlidir.
📌 Savaş Sonrası Türkiye ve Çok Partili Hayata Geçiş
İkinci Dünya Savaşı'nın ardından dünya genelinde demokrasi rüzgarları esti. Türkiye de bu süreçte tek partili sistemden çok partili sisteme geçiş adımları attı.
- Çok Partili Hayata Geçişin Nedenleri:
- İç dinamikler: Halkın demokratikleşme talebi, tek parti yönetiminin getirdiği eleştiriler.
- Dış dinamikler: İkinci Dünya Savaşı sonrası demokratikleşme eğilimi, Batılı müttefiklerin (özellikle ABD'nin) Türkiye'den demokratikleşme beklentisi.
- SSCB tehdidi karşısında Batı bloğunda yer alma isteği.
- Çok Partili Hayata Geçiş Süreci:
- Dörtlü Takrir (1945): CHP içinden Adnan Menderes, Celal Bayar, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün demokratikleşme taleplerini içeren önergesi.
- Demokrat Parti'nin Kuruluşu (1946): Dörtlü Takrir'i veren ve CHP'den ayrılan vekiller tarafından kuruldu.
- 1946 Seçimleri: Açık oy, gizli sayım ilkesiyle yapıldı ve tartışmalara yol açtı.
- 1950 Seçimleri: Gizli oy, açık sayım ilkesiyle yapıldı. Demokrat Parti'nin büyük bir zafer kazanarak iktidara gelmesiyle Türkiye'de çok partili hayat tam anlamıyla başladı.
💡 İpucu: Çok partili hayata geçişin hem iç hem de dış nedenlerinin olduğunu ve bu sürecin aşamalarını iyi anlamak, konuyu bütünlüklü kavramanıza yardımcı olur.
