🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları özetlemektedir. Genellikle I. Dünya Savaşı'nın sonlarından başlayarak, Milli Mücadele dönemini ve yeni Türk Devleti'nin kuruluş sürecini kapsayan konulara odaklanacağız.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti'nin Durumu
I. Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti için hem sonun başlangıcı hem de yeni bir dönemin habercisi olmuştur. Bu dönemde Osmanlı'nın savaşa girişi ve mücadele ettiği cepheler önemlidir.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: Almanya'nın yanında savaşa girilmesinde İttihat ve Terakki'nin Alman hayranlığı, kaybedilen toprakları geri alma isteği ve kapitülasyonlardan kurtulma amacı etkili olmuştur.
- Önemli Cepheler:
- Taarruz Cepheleri: Kafkas (Sarıkamış faciası, Ruslara karşı), Kanal (İngilizlere karşı Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme girişimine karşı büyük zafer), Irak (Kut'ül Amare), Suriye-Filistin (Mustafa Kemal'in son cephesi).
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (Müttefiklere yardım amacıyla).
💡 İpucu: Çanakkale Cephesi'nin hem Osmanlı hem de Mustafa Kemal'in askeri kariyeri için dönüm noktası olduğunu unutmayın.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller
I. Dünya Savaşı'nın sonunda imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir ve işgallere zemin hazırlamıştır.
- Antlaşmanın Önemi: Osmanlı Devleti'nin teslimiyetini ve topraklarının işgaline açık hale geldiğini gösterir.
- Kilit Maddeler:
- Madde 7: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir. (İşgallere hukuki zemin hazırlamıştır.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecektir. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşır.)
- İşgallere Tepkiler: Halk tarafından Kuvâ-yi Milliye birliklerinin kurulması ve cemiyetler aracılığıyla direniş başlamıştır.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkesi'nin özellikle 7. ve 24. maddeleri, Anadolu'nun işgaline ve parçalanmasına yönelik sinsi planları ortaya koymuştur.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Örgütlenme Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan bu dönem, halkın örgütlenerek bağımsızlık mücadelesi vermesiyle şekillenmiştir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Milli Mücadele'nin fiilen başlangıcıdır. Amacı, işgallere karşı halkı bilinçlendirmek ve örgütlemektir.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto mitingleri yapılmasını istemiş, ulusal bilinci uyandırmayı hedeflemiştir.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirtilmiştir.)
- Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ortaya atılmıştır.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Doğu Anadolu'yu ilgilendiren bölgesel bir kongre gibi görünse de, ulusal kararlar alınmıştır.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır."
- Manda ve himaye reddedilmiştir.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Ulusal düzeyde toplanan bir kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylanmıştır.
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmıştır.
- Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale gelmiştir.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi'nde Milli Mücadele'nin yol haritası çizilirken, Erzurum ve Sivas Kongreleri'nde bu yol haritası somutlaştırılmış ve örgütlenme sağlanmıştır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Milli Mücadele'nin siyasi bir zaferi olan Misak-ı Millî, bağımsızlık hedeflerini açıkça ortaya koymuştur.
- Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919): Temsil Heyeti ile İstanbul Hükümeti arasında yapılmış, Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alınmıştır.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920): İstanbul'da toplanmıştır.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin) Kararları (28 Ocak 1920):
- Osmanlı topraklarının bütünlüğü (Mondros sınırları içinde).
- Arapların geleceği için halkoylaması.
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için halkoylaması.
- Batı Trakya'nın geleceği için halkoylaması.
- Boğazların uluslararası statüsü.
- Azınlık hakları (komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar).
- Kapitülasyonların kesinlikle reddi.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, yeni Türk Devleti'nin kurulmasında temel hedef ve bağımsızlık ilanı niteliğindedir. Bu kararların alınması üzerine İstanbul işgal edilmiştir.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve Ayaklanmalar
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da yeni bir meclis açılmıştır.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Milli iradenin temsilcisi olarak Ankara'da açılmıştır. Olağanüstü yetkilere sahip, kurucu bir meclistir.
- TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar:
- Nedenleri: İstanbul Hükümeti'nin kışkırtmaları, İtilaf Devletleri'nin desteği, Kuvâ-yi Milliye liderlerinin düzenli orduya katılmak istememesi, dini duyguların istismarı.
- Başlıca Ayaklanmalar: Anzavur Ayaklanması, Kuvâ-yi İnzibatiye (Halifelik Ordusu), Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe gibi Kuvâ-yi Milliye birliklerinin çıkardığı ayaklanmalar.
- TBMM'nin Aldığı Önlemler: Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı, İstiklal Mahkemeleri kuruldu, düzenli ordu kuruldu.
💡 İpucu: TBMM, hem iç isyanlarla hem de dış düşmanlarla aynı anda mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu durum, meclisin ne kadar güçlü bir iradeye sahip olduğunu gösterir.
📌 Sevr Barış Antlaşması
Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan bu antlaşma, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini daha da alevlendirmiştir.
- Antlaşmanın İmzalanması: Osmanlı Hükümeti tarafından imzalanmıştır (10 Ağustos 1920). Ancak Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken geçersizdir.
- Başlıca Maddeleri:
- Osmanlı toprakları İtilaf Devletleri arasında paylaşılmıştır.
- Doğu Anadolu'da Ermeni ve Kürdistan devletleri kurulması öngörülmüştür.
- Boğazlar uluslararası bir komisyonun kontrolüne bırakılmıştır.
- Kapitülasyonlar devam edecektir.
- Osmanlı ordusu sınırlandırılmıştır.
⚠️ Dikkat: Sevr Antlaşması, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik haklarını tamamen yok sayan bir belgedir ve hiçbir zaman uygulanmamıştır. Bu antlaşmanın yerine Lozan Barış Antlaşması imzalanmıştır.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM, Sevr Antlaşması'nı yırtıp atmak ve Misak-ı Millî hedeflerine ulaşmak için üç cephede mücadele etmiştir.
- Doğu Cephesi:
- Mücadele Edilen Güç: Ermeniler.
- Önemli Komutan: Kazım Karabekir Paşa.
- Sonuç: Ermeniler yenilgiye uğratıldı. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ile Doğu sınırı güvence altına alındı. TBMM'nin ilk askeri ve siyasi başarısıdır.
- Güney Cephesi:
- Mücadele Edilen Güç: Fransızlar ve Ermeni çeteleri.
- Özelliği: Düzenli ordu yerine Kuvâ-yi Milliye birlikleri ve halk direnişleri etkili olmuştur (Urfa, Antep, Maraş).
- Sonuç: Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa ile savaşa son verildi. Hatay hariç bugünkü Suriye sınırı çizildi.
- Batı Cephesi:
- Mücadele Edilen Güç: Yunanlılar.
- Özelliği: Düzenli ordunun en büyük mücadelelerini verdiği cephedir.
- Önemli Savaşlar:
- I. İnönü Savaşı (Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (ilk anayasa) kabul edildi. Londra Konferansı düzenlendi. Afganistan ile dostluk antlaşması, Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı.
- II. İnönü Savaşı (Mart 1921): Yunan ilerleyişi durduruldu.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Türk ordusu yenildi, Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." sözüyle Mustafa Kemal yönetti. Türk ordusu kazandı. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi. Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922): "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emriyle Türk ordusu kesin zafer kazandı. Yunan ordusu Anadolu'dan tamamen çıkarıldı.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasını bitiren antlaşmadır. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı.
💡 İpucu: Batı Cephesi'ndeki savaşların kronolojik sırasını ve her birinin sonuçlarını iyi bilmek, olaylar arasındaki bağlantıyı kurmanıza yardımcı olur.
📌 Lozan Barış Antlaşması
Yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağlayan ve bağımsızlığını tescilleyen antlaşmadır.
- Antlaşmanın İmzalanması (24 Temmuz 1923): Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanmıştır.
- Önemli Kararlar:
- Sınırlar: Türkiye'nin bugünkü sınırları büyük ölçüde çizildi (Hatay ve Musul hariç).
- Kapitülasyonlar: Kesin olarak kaldırıldı. (Tam bağımsızlık ilkesi gereği).
- Dış Borçlar: Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmeye devam etti (Türkiye'nin tam egemenliğine aykırıydı, daha sonra Montrö ile çözüldü).
- Azınlıklar: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı sayıldı ve Türk kanunlarına tabi oldu.
- Savaş Tazminatı: Yunanistan, Karaağaç ve civarını savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verdi.
⚠️ Dikkat: Lozan Barış Antlaşması, Sevr Antlaşması'nı geçersiz kılmış ve yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda bağımsız ve egemen bir devlet olarak varlığını kabul ettirmiştir. Bu, Misak-ı Millî'nin büyük ölçüde gerçekleştiğini gösterir.
