6. sınıf Kelimede Yapı (Sözcükte Yapı) konu anlatımı Test 1

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "göz" sözcüğü yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmıştır?

A) Gözümdeki perde kalktı.
B) Gözlük takmadan okuyamıyorum.
C) Gözlerim dolu dolu oldu.
D) Gözümün önüne geldin.

Sevgili öğrenciler, bu soruda "göz" sözcüğünün yapım eki alarak nasıl yeni bir anlam kazandığını bulmamız isteniyor. Öncelikle "yapım eki"nin ne olduğunu hatırlayalım:

• Yapım ekleri, bir kelimenin köküne veya gövdesine gelerek o kelimenin anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Yani, kelimeden yepyeni bir kelime türetirler. Örneğin, "ev" kelimesine "-li" eki gelince "evli" (evi olan kişi) olur; anlam değişir.
• Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve "göz" kelimesinin hangi seçenekte yapım eki alarak anlam değiştirdiğini bulalım:
• A) Gözümdeki perde kalktı. Burada "gözümdeki" kelimesinde "göz" köküne "-üm" (iyelik eki) ve "-deki" (bulunma durumu eki) ekleri gelmiştir. Bu ekler, kelimenin anlamını tamamen değiştirmeyip sadece aitlik veya bulunma gibi durumları belirtir. Bunlar çekim ekleridir, yapım eki değildir. "Göz" kelimesi hala organ olan göz anlamındadır.
• B) Gözlük takmadan okuyamıyorum. Bu cümlede "gözlük" kelimesi, "göz" köküne "-lük" yapım ekinin gelmesiyle oluşmuştur. "Göz" organ iken, "-lük" ekiyle birlikte "gözlük" (görme bozukluğunu düzeltmek veya gözü korumak için kullanılan araç) anlamına gelmiştir. Yani, kelime tamamen yeni bir anlam kazanmıştır. Bu bir yapım ekidir.
• C) Gözlerim dolu dolu oldu. "Gözlerim" kelimesinde "göz" köküne "-ler" (çoğul eki) ve "-im" (iyelik eki) ekleri gelmiştir. Bu ekler de çekim ekleridir ve kelimenin temel anlamını (organ olan göz) değiştirmemiştir.
• D) Gözümün önüne geldin. "Gözümün" kelimesinde "göz" köküne "-üm" (iyelik eki) ve "-ün" (ilgi durumu eki) ekleri gelmiştir. Bunlar da çekim ekleridir ve "göz" kelimesi yine organ olan göz anlamındadır (mecazi bir kullanım olsa bile kök anlamı değişmemiştir).
• Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "göz" kelimesinin yapım eki alarak yeni bir anlam kazandığı seçeneğin B olduğunu açıkça görüyoruz.

Cevap B seçeneğidir.