. Test 1

🎓 . Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, ". Test 1" sınavında karşılaşabileceğiniz temel Türkçe konularını, fiilimsiler, cümle çeşitleri, yazım kuralları ve noktalama işaretleri başlıkları altında anlaşılır bir dille özetlemektedir. Amacımız, bilgileri kolayca kavramanızı sağlamaktır.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiilin tüm özelliklerini göstermeyen, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Bir fiil gibi kip ve kişi eki almazlar, ancak fiil kökünden türedikleri için fiile özgü anlamı taşırlar.

• İsim-Fiil (Mastar): Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi görev yapar.
  • Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim aktivitedir." (okumak)
  • Örnek: "Onun gülüşü beni mutlu etti." (gülüşü)
• Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiil kök veya gövdelerine "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi görev yapar, bir ismi niteler.
  • Örnek: "Koşan çocuk düştü." (koşan)
  • Örnek: "Kırılacak eşyaları dikkatli taşı." (kırılacak)
• Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...e, -r...mez, -casına, -maksızın" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi görev yapar, fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden tamamlar.
  • Örnek: "Gülerek içeri girdi." (gülerek)
  • Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmış." (çalışırken)

💡 İpucu: Fiilimsiler, yüklem olamazlar. Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için olumsuzluk eki "-ma/-me" getirmeyi deneyin. Eğer anlamlı oluyorsa fiilimsidir. (Örn: "okumamak", "koşmayan")

📌 Cümle Çeşitleri

Cümleler, farklı özelliklerine göre çeşitli gruplara ayrılır. Bu sınıflandırmalar, cümlenin yapısını ve anlamını daha iyi anlamamızı sağlar.

• Yüklemin Türüne Göre Cümleler:
  • Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir.
    • Örnek: "Hava bugün çok güzel oldu."
  • İsim Cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük veya sözcük grubu olan cümledir. Ek fiil (-dir, -idi, -imiş, -ise) alarak yüklem olurlar.
    • Örnek: "En sevdiğim renk mavidir."
• Yüklemin Yerine Göre Cümleler:
  • Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümledir.
    • Örnek: "Kitabı dün okudum."
  • Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada bulunan cümledir.
    • Örnek: "Okudum kitabı dün."
  • Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmeyen, okuyucunun tamamlaması beklenen cümledir. Sonuna üç nokta (...) konur.
    • Örnek: "Karşımızda masmavi bir deniz..."
• Anlamına Göre Cümleler:
  • Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini, durumun var olduğunu bildiren cümledir.
    • Örnek: "Hava çok sıcak."
  • Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini, durumun var olmadığını bildiren cümledir. "-ma/-me" olumsuzluk eki veya "değil, yok" sözcükleriyle yapılır.
    • Örnek: "Hava çok sıcak değil."
  • Soru Cümlesi: Bir yargıyı soru yoluyla bildiren cümledir. Soru işareti (?) ile biter.
    • Örnek: "Bugün okula geldin mi?"
  • Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümledir. Ünlem işareti (!) ile biter.
    • Örnek: "Eyvah, anahtarımı unuttum!"
• Yapısına Göre Cümleler: (Bu konu genellikle daha detaylıdır, temel seviyede basit ve birleşik cümleler bilinmelidir.)
  • Basit Cümle: Tek bir yargı (tek bir yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan cümledir.
    • Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor."
  • Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve en az bir yan cümleden oluşan cümledir. Yan cümleler fiilimsilerle, ki bağlacıyla veya iç içe geçmiş cümlelerle kurulabilir.
    • Örnek: "Ders çalıştığı için sınavı kazandı." (Fiilimsiyle birleşik cümle)

⚠️ Dikkat: Eksiltili cümlelerde yüklem olmamasına rağmen, okuyucunun zihninde tamamlanan bir yargı vardır. Bu nedenle tam bir cümle yapısı olmasa da bir çeşit cümle olarak kabul edilir.

📝 Yazım Kuralları

Türkçede doğru ve anlaşılır bir iletişim için yazım kurallarına uymak çok önemlidir. İşte sıkça karşılaşılan bazı kurallar:

• Büyük Harflerin Kullanımı:
  • Cümleler büyük harfle başlar.
  • Özel adlar (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları, kurum adları vb.) büyük harfle başlar.
  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (29 Ekim 1923 Salı).
  • Kitap, dergi, gazete adlarının her kelimesi büyük harfle başlar (Milliyet gazetesi hariç, gazete kelimesi küçük).
• Sayıların Yazımı:
  • Sayılar metin içinde yazıyla da yazılabilir (iki, üç), ancak saat, para tutarı, ölçü, istatistikî verilerde rakam kullanılır (15.30, 50 TL, 3 kg).
  • Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta veya kesme işaretiyle ek getirilir (3., 5'inci).
• Bitişik ve Ayrı Yazılan Kelimeler:
  • Birleşik fiiller (etmek, olmak, eylemek yardımcı fiilleriyle kurulanlar) ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır (kaybolmak, hissetmek ama fark etmek, yardım etmek).
  • "De" bağlacı her zaman ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimeye göre "da/de" şeklini alır ("Sen de gel.").
  • "-ki" bağlacı ayrı yazılır ("Sen ki çok çalışkansın."). Aitlik bildiren "-ki" eki bitişik yazılır ("Evdeki hesap.").
  • Pek çok birleşik kelime anlam kaymasına uğradığında bitişik yazılır (kuşburnu, aslanağzı).

💡 İpucu: "De" bağlacını cümleden çıkardığınızda anlam bozulmuyorsa ayrı, bozuluyorsa bitişik yazılır (ek olan -de/-da).

📝 Noktalama İşaretleri

Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda anlam karışıklığını önlemek, durakları ve vurguları belirtmek için kullanılır.

• Nokta (.)
  • Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
  • Bazı kısaltmaların sonuna konur (Dr., Mah.).
  • Sıra sayılarını belirtmek için kullanılır (3. sıra).
• Virgül (,)
  • Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır (Elma, armut, portakal aldım.).
  • Sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır (Geldi, oturdu, bekledi.).
  • Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır.
  • Ara sözlerin veya ara cümlelerin başına ve sonuna konur.
• Soru İşareti (?)
  • Soru bildiren cümlelerin sonuna konur.
  • Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan durumlar için parantez içinde kullanılır (Doğum yeri: Ankara (?), 1980).
• Ünlem İşareti (!)
  • Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur.
  • Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur (Ey Türk gençliği!).
• Tırnak İşaretleri (" ")
  • Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır.
  • Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınabilir.
  • Kitap ve yazı adları tırnak içine alınabilir.

⚠️ Dikkat: Virgül, "ve, veya, ya da, ile" gibi bağlaçlardan önce veya sonra kullanılmaz. Tekrarlı bağlaçlar (hem...hem, ne...ne) arasına da virgül konmaz.