"Bu problemi çözemeyeceğini söyledi." cümlesinde fiilin olumsuzluk eki çıkarılıp yerine olumluluk eki getirilirse cümle nasıl olur?
A) Bu problemi çözeceğini söyledi.
B) Bu problemi çözemeyeceğini söylemedi.
C) Bu problemi çözebileceğini söyledi.
D) Bu problemi çözmediğini söyledi.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, bir cümlenin içindeki fiilin olumsuzluk ekini çıkarıp yerine olumluluk ekini getirmemiz isteniyor. Adım adım ilerleyelim ve bu dönüşümü nasıl yapacağımızı görelim.
Adım 1: Cümledeki Fiili ve Olumsuzluk Ekini Belirleme
- Verilen cümle: "Bu problemi çözemeyeceğini söyledi."
- Bu cümlede üzerinde değişiklik yapmamız gereken fiil, "çözemeyeceğini" kelimesidir.
- Şimdi bu fiili eklerine ayıralım:
- çöz- (fiil kökü)
- -e- (yeterlilik fiilinin olumsuzluk ekiyle birleşen kısmı, yani "-eme-" yapısının "-e" kısmı)
- -me- (olumsuzluk eki)
- -yecek- (gelecek zaman eki, aradaki 'y' kaynaştırma harfi)
- -i (3. tekil şahıs iyelik eki ve belirtme hâl eki)
- Burada açıkça görülen olumsuzluk eki "-me-" ekidir. Fiilin "çözemeyeceğini" şekli, "çözme yeteneğinin olmadığını" ifade eder.
Adım 2: Olumsuzluk Ekini Çıkarma ve Olumluluk Ekini Getirme
- Soruda bizden istenen, fiildeki olumsuzluk ekini ("-me-") çıkarmak ve yerine olumluluk ekini getirmektir. Türkçede bir fiili olumlu yapmak genellikle olumsuzluk ekini çıkarmakla olur.
- "çöz-e-me-yecek-i" yapısından "-me-" ekini çıkardığımızda geriye "çöz-e-yecek-i" kalır.
- Bu yapı, Türkçede "çözeceğini" şeklinde okunur ve yazılır.
- "Çözeceğini" ifadesi, "onun çözeceği şeyi" anlamına gelir ve fiilin olumlu hâlidir. Bu dönüşümde, fiilin "yeterlilik" anlamı (yani "-ebil-" veya "-eme-" ile ifade edilen yetenek anlamı) ortadan kalkar ve fiil doğrudan "gelecek zamanda bir eylemi yapma" anlamını kazanır.
Adım 3: Yeni Cümleyi Oluşturma ve Seçenekleri Değerlendirme
- Fiilin olumsuzluk eki çıkarılıp olumluluk eki getirildiğinde, "çözemeyeceğini" kelimesi "çözeceğini" kelimesine dönüşür.
- Bu durumda cümle: "Bu problemi çözeceğini söyledi." şeklini alır.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Bu problemi çözeceğini söyledi. - Bu seçenek, yaptığımız dönüşümle birebir uyuşmaktadır. Fiilin olumsuzluk eki çıkarılmış ve olumlu hâli kullanılmıştır.
- B) Bu problemi çözemeyeceğini söylemedi. - Bu seçenekte ana fiil ("söyledi") olumsuz yapılmıştır, bu istenen değişiklik değildir. Bizden iç cümledeki fiili değiştirmemiz isteniyor.
- C) Bu problemi çözebileceğini söyledi. - Bu seçenek, "yeterlilik fiilinin" olumlu hâlidir ("çözebilmek"). Yani "çözme yeteneğine sahip olacağını" ifade eder. Ancak soruda sadece "olumsuzluk ekini çıkarıp yerine olumluluk ekini getirme" denildiği için, fiilin yeterlilik anlamını korumak yerine, doğrudan olumsuzluk ekinin çıkarılmasıyla oluşan olumlu fiil hâli aranır. Bu durumda "çözemeyeceğini" kelimesindeki "-e-" (yeterlilik anlamı veren) kısmı, "-me-" eki çıkarıldığında genellikle doğrudan "çöz-" fiiline bağlanır ve "çözeceğini" şeklini alır.
- D) Bu problemi çözmediğini söyledi. - Bu seçenekte fiil hem olumsuz kalmış hem de zaman eki değişmiştir ("-dik-" geçmiş zaman eki kullanılmış). Bu da istenen değişiklik değildir.
Sonuç: Fiilin olumsuzluk eki olan "-me-" çıkarıldığında ve yerine olumluluk eki getirildiğinde (yani olumsuzluk eki kaldırıldığında), "çözemeyeceğini" kelimesi "çözeceğini" kelimesine dönüşür. Bu da A seçeneğinde verilen cümleyi oluşturur.
Cevap A seçeneğidir.
