Coğrafya ders kitabında yer alan "Türkiye'deki dağların oluşumu ve özellikleri" konulu bir metin ile bir şairin dağlarla ilgili yazdığı şiiri karşılaştırdığımızda aşağıdakilerden hangisi doğru olur?
A) Her iki metin de sanatsal metindir çünkü konuları aynıdır
B) Her iki metin de öğretici metindir çünkü bilgi içermektedir
C) Coğrafya kitabındaki metin öğretici, şiir ise sanatsal metindir
D) Coğrafya kitabındaki metin sanatsal, şiir ise öğretici metindir
Sevgili öğrenciler, bu soru metin türlerini anlamamızı ve farklı metinlerin amaçlarını ayırt etmemizi istiyor. Şimdi adım adım bu soruyu inceleyelim:
- Coğrafya Ders Kitabındaki Metin: Bir coğrafya ders kitabında "Türkiye'deki dağların oluşumu ve özellikleri" konulu bir metin düşünelim. Bu metnin amacı nedir? Bize dağların nasıl oluştuğunu (tektonik hareketler, volkanizma vb.), hangi tür dağların olduğunu (kıvrım, kırık, volkanik), hangi bölgelerde bulunduğunu ve temel özelliklerini (yükseklik, uzanış yönü gibi) öğretmektir. Bu tür metinler, bilgi vermek, açıklamak, öğretmek ve okuyucuyu bilgilendirmek amacıyla yazılır. Bu nedenle, coğrafya kitabındaki metin öğretici metin kategorisine girer.
- Şairin Dağlarla İlgili Yazdığı Şiir: Bir şairin dağlarla ilgili yazdığı şiiri ele alalım. Şiirin amacı nedir? Şair, dağların heybetini, yalnızlığını, güzelliğini, insana hissettirdiklerini (ilham, korku, huzur) kendi duygusal süzgecinden geçirerek ifade eder. Şiirde benzetmeler, mecazlar, imgeler ve edebi sanatlar kullanılır. Amaç, okuyucuda estetik bir zevk uyandırmak, duygusal bir etki yaratmak ve şairin bakış açısını sanatsal bir dille aktarmaktır. Bu tür metinler, estetik kaygı güden, duyguları ve hayal gücünü harekete geçiren sanatsal metin kategorisine girer.
- Seçenekleri Değerlendirme:
- A) Her iki metin de sanatsal metindir çünkü konuları aynıdır: Konularının aynı olması (dağlar) metin türünü belirlemez. Bir metnin sanatsal olup olmadığını belirleyen, anlatım biçimi, amacı ve kullanılan dildir. Coğrafya kitabı sanatsal bir amaç gütmez. Bu nedenle bu seçenek yanlıştır.
- B) Her iki metin de öğretici metindir çünkü bilgi içermektedir: Şiir, doğrudan bilgi verme amacı taşımaz. Duygu ve hayal gücüne hitap eder. Coğrafya kitabı bilgi içerir ama şiirdeki bilgi dolaylıdır ve asıl amaç değildir. Bu nedenle bu seçenek yanlıştır.
- C) Coğrafya kitabındaki metin öğretici, şiir ise sanatsal metindir: Bu seçenek, yukarıda yaptığımız analizle tamamen örtüşmektedir. Coğrafya kitabı bilgi verir ve öğretir (öğretici), şiir ise duyguları ve estetiği ön plana çıkarır (sanatsal). Bu seçenek doğrudur.
- D) Coğrafya kitabındaki metin sanatsal, şiir ise öğretici metindir: Bu seçenek, metin türlerini tersine çevirerek yanlış bir eşleştirme yapmıştır. Coğrafya kitabı sanatsal değil, öğreticidir; şiir ise öğretici değil, sanatsaldır. Bu nedenle bu seçenek yanlıştır.
Bu karşılaştırma sonucunda, coğrafya kitabındaki metnin bilgi verme ve öğretme amacı taşıyan öğretici bir metin olduğunu, şairin şiirinin ise estetik zevk uyandırma ve duyguları ifade etme amacı taşıyan sanatsal bir metin olduğunu açıkça görüyoruz.
Cevap C seçeneğidir.
