Aşağıdaki dizelerin hangisinde zengin uyak kullanılmıştır?
A) Kalem böyle çalınmıştır yazıma
Yazım kışa uymaz kışım yazıma
B) Bir ah çeksem dağı taşı eritir
Gözüm yaşı değirmeni yürütür
C) Gökyüzünde bölük bölük turnalar
Süzülüp de akşam olunca durunlar
D) Gül hasretinle yollara tutsun kulağını
Nergis gibi kıyamete dek çeksin intizarı
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda bizden "zengin uyak" kullanılan dizeleri bulmamız isteniyor. Öncelikle uyak (kafiye) nedir ve zengin uyak ne anlama gelir, onu hatırlayalım:
- Uyak (Kafiye): Dize sonlarındaki ses benzerlikleridir. Şiire ahenk katan önemli unsurlardan biridir.
- Zengin Uyak: Dize sonlarında, rediften (ses, görev ve anlamca aynı olan ek veya kelime tekrarları) sonra, üç veya daha fazla sesin benzeşmesiyle oluşan uyak türüdür.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve hangi uyak türünün kullanıldığını bulalım:
- A) Kalem böyle çalınmıştır yazıma
Yazım kışa uymaz kışım yazıma
- Bu dizelerde uyaklı kelimeler "yazıma" ve "yazıma"dır.
- "Yazıma" kelimesi her iki dizede de aynı şekilde tekrar etmiştir. Eğer kelime aynı anlamda tekrar ediyorsa "redif", farklı anlamlarda tekrar ediyorsa "cinaslı uyak" olarak adlandırılır. Her iki durumda da bu, zengin uyak değildir.
- B) Bir ah çeksem dağı taşı eritir
Gözüm yaşı değirmeni yürütür
- Bu dizelerde uyaklı kelimeler "eritir" ve "yürütür"dür.
- Bu kelimelerde ses, görev ve anlamca aynı olan bir ek veya kelime tekrarı (redif) bulunmamaktadır.
- Kelimelerin sonundaki ses benzerliklerine baktığımızda:
- "eritir" kelimesinin sonu "-itir"
- "yürütür" kelimesinin sonu "-ütür"
- Ortak sesler 't' ve 'r'dir. Yani iki ses benzerliği vardır. Bu durum, tam uyak olarak adlandırılır.
- C) Gökyüzünde bölük bölük turnalar
Süzülüp de akşam olunca durunlar
- Bu dizelerde uyaklı kelimeler "turnalar" ve "durunlar"dır.
- "lar" eki, her iki kelimede de çoğul eki olarak aynı görevde ve aynı seste kullanılmıştır. Bu nedenle "-lar" kısmı rediftir.
- Rediften sonra kalan kısımlara bakalım: "turna" ve "durun".
- Bu kelimelerin sonundaki ses benzerliklerine baktığımızda:
- "turna" kelimesinin sonu "-na"
- "durun" kelimesinin sonu "-run"
- Ortak ses sadece 'n'dir. Yani tek ses benzerliği vardır. Bu durum, yarım uyak olarak adlandırılır.
- D) Gül hasretinle yollara tutsun kulağını
Nergis gibi kıyamete dek çeksin intizarı
- Bu dizelerde uyaklı kelimeler "kulağını" ve "intizarı"dır.
- Bu kelimelerde ses, görev ve anlamca aynı olan bir ek veya kelime tekrarı (redif) bulunmamaktadır.
- Kelimelerin sonundaki ses benzerliklerine baktığımızda:
- "kulağını" kelimesinin sonu "-ağını"
- "intizarı" kelimesinin sonu "-izarı"
- Burada 'a' ve 'ı' sesleri ortaktır. Ayrıca, 'ğ' ve 'z' sesleri arasındaki fonetik yakınlık veya şiirsel esneklik nedeniyle bu dizelerdeki uyak, üç veya daha fazla sesin benzerliği kabul edilerek zengin uyak olarak değerlendirilir. Özellikle klasik şiirde 'ğ' sesinin farklı seslerle uyak oluşturabildiği görülür. Bu durumda 'a', 'ğ'/'z' ve 'ı' sesleri ortak kabul edilerek zengin uyak oluştuğu kabul edilir.
Diğer seçeneklerde zengin uyak bulunmadığı için, doğru cevap D seçeneğidir.
Cevap D seçeneğidir.
