1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, öznesine göre etken çatılıdır?
A) Kapı ardına kadar açıldı.
B) Çocuklar bahçede top oynadı.
C) Bütün pencereler temizlendi.
D) Yemekler güzelce pişirildi.
Sevgili öğrenciler, bu soruda fiilin öznesine göre etken çatılı olduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "etken çatı" ve "edilgen çatı" kavramlarını hatırlayalım:
- Etken Çatılı Fiil: Fiilde belirtilen işi yapan (özne) bellidir ve işi doğrudan kendisi yapar. Fiil, genellikle "-l" veya "-n" gibi edilgenlik eklerini almaz. Gerçek özne cümlede bulunur.
- Edilgen Çatılı Fiil: Fiilde belirtilen işi yapan (gerçek özne) belli değildir veya iş başkası tarafından yapılır. Fiil, genellikle "-l" veya "-n" edilgenlik eklerini alır. Cümlede işten etkilenen "sözde özne" bulunur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kapı ardına kadar açıldı. Buradaki fiil "açıldı"dır. Fiil, "-ıl" edilgenlik ekini almıştır. Kapıyı kimin açtığı belli değildir. Kapı, başkası tarafından açılma eylemine maruz kalmıştır. Bu nedenle bu fiil edilgen çatılıdır.
- B) Çocuklar bahçede top oynadı. Buradaki fiil "oynadı"dır. Fiil, "-l" veya "-n" edilgenlik eklerini almamıştır. Top oynama eylemini yapan "çocuklar"dır ve özne (çocuklar) işi doğrudan kendisi yapmaktadır. Bu nedenle bu fiil etken çatılıdır.
- C) Bütün pencereler temizlendi. Buradaki fiil "temizlendi"dir. Fiil, "-len" (edilgenlik eki olan -n'nin bir çeşidi) ekini almıştır. Pencereleri kimin temizlediği belli değildir. Pencereler, başkası tarafından temizlenme eylemine maruz kalmıştır. Bu nedenle bu fiil edilgen çatılıdır.
- D) Yemekler güzelce pişirildi. Buradaki fiil "pişirildi"dir. Fiil, "-il" edilgenlik ekini almıştır. Yemekleri kimin pişirdiği belli değildir. Yemekler, başkası tarafından pişirilme eylemine maruz kalmıştır. Bu nedenle bu fiil edilgen çatılıdır.
Yapılan incelemeler sonucunda, sadece B seçeneğindeki "oynadı" fiilinin işi yapan özneyi açıkça belirttiği ve edilgenlik eki almadığı görülmektedir.
Cevap B seçeneğidir.
