3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş çatılı bir fiil kullanılmıştır?
A) Kuşlar dallarda ötüşüyor.
B) Çocuk yavaşça uyudu.
C) Mektup dikkatle yazıldı.
D) Kapı aniden kapandı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, fiillerin çatı özelliklerinden biri olan "işteş çatı" konusunu ele alacağız. İşteş çatılı fiiller, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını gösteren fiillerdir. Bu fiiller genellikle fiil kök veya gövdelerine "-iş, -ış, -uş, -üş" eklerinden birinin getirilmesiyle oluşur.
-
İşteş Çatılı Fiil Nedir?
İşteş çatılı fiiller, eylemin ya "karşılıklı" (örneğin, selamlaşmak, dövüşmek) ya da "birlikte" (örneğin, bekleşmek, üşüşmek) yapıldığını ifade eder. Bu fiillerde eylemi yapan birden fazla özne bulunur ve eylem genellikle "-iş, -ış, -uş, -üş" ekini alır.
-
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
-
A) Kuşlar dallarda ötüşüyor.
- Bu cümledeki fiil "ötüşüyor"dur. Fiilin kökü "öt-"tür. "Öt-" fiiline "-üş" eki gelerek "ötüş-" fiili oluşmuştur.
- "Ötüşmek" fiili, kuşların hep birlikte, toplu bir şekilde ötme eylemini ifade eder. Eylem birden fazla özne (kuşlar) tarafından birlikte yapılmaktadır.
- Bu nedenle, "ötüşüyor" fiili işteş çatılıdır.
-
B) Çocuk yavaşça uyudu.
- Bu cümledeki fiil "uyudu"dur. Fiilin kökü "uyu-"dur.
- "Uyumak" fiili, çocuğun tek başına yaptığı bir eylemdir. Fiil, işteşlik eki olan "-iş, -ış, -uş, -üş" eklerinden hiçbirini almamıştır.
- Bu nedenle, "uyudu" fiili işteş çatılı değildir.
-
C) Mektup dikkatle yazıldı.
- Bu cümledeki fiil "yazıldı"dır. Fiilin kökü "yaz-"dır. "Yaz-" fiiline "-ıl" eki gelerek "yazıl-" fiili oluşmuştur.
- "-ıl" eki, fiile edilgenlik anlamı katmıştır. Yani mektubu yazan başkasıdır ve eylemden etkilenen mektuptur. Fiil, işteşlik eki almamıştır.
- Bu nedenle, "yazıldı" fiili işteş çatılı değildir; edilgen çatılıdır.
-
D) Kapı aniden kapandı.
- Bu cümledeki fiil "kapandı"dır. Fiilin kökü "kapa-"dır. "Kapa-" fiiline "-n" eki gelerek "kapan-" fiili oluşmuştur.
- "Kapanmak" fiili, kapının kendi kendine veya bir dış etkiyle kapanması eylemini ifade eder. Fiil, işteşlik eki almamıştır.
- Bu nedenle, "kapandı" fiili işteş çatılı değildir; dönüşlü veya edilgen çatılı olabilir (burada kendi kendine kapanma anlamı olduğu için dönüşlü çatıya daha yakındır).
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, işteş çatılı fiilin kullanıldığı cümlenin A seçeneğinde yer aldığını görmekteyiz.
Cevap A seçeneğidir.
