9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik sözcük, birden fazla sözcüğün kalıplaşmasıyla oluşmamıştır?
A) Dedikoduyu hiç sevmem.
B) Kahvaltıda peynir yedim.
C) Bu gece ay tutulması var.
D) Aslanağzı çiçekleri açmış.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, birleşik sözcüklerin oluşum şekillerinden biri olan "kalıplaşma" kavramını anlamamız ve hangi seçenekte bu durumun olmadığını bulmamız isteniyor. Öncelikle "birleşik sözcük" ve "kalıplaşma" ne anlama geliyor, ona bakalım:
- Birleşik Sözcük: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan sözcüklerdir. Örnek: "gecekondu", "mirasyedi".
- Kalıplaşma (Anlam Kayması/Özelleşmesi): Birleşik sözcüğü oluşturan kelimelerin kendi gerçek anlamlarını kaybederek, bir araya geldiklerinde tamamen yeni, çoğu zaman mecazlı veya özel bir anlam kazanması durumudur. Bu durumda, birleşik sözcüğün anlamı, onu oluşturan kelimelerin tek tek anlamlarından çıkarılamaz.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Dedikoduyu hiç sevmem.
- Buradaki birleşik sözcük "dedikodu"dur. "Dedi" (söylemek fiilinin geçmiş zamanı) ve "kodu" (laf, söz) kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ancak "dedikodu", "söylediği laf" anlamına gelmez, "başkaları hakkında konuşma, çekiştirme" gibi tamamen yeni bir anlam kazanmıştır. Yani kelimeler kendi gerçek anlamlarını yitirmiş ve kalıplaşmıştır.
- B) Kahvaltıda peynir yedim.
- Buradaki birleşik sözcük "kahvaltı"dır. "Kahve" ve "altı" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ancak "kahvaltı", "kahvenin altı" anlamına gelmez, "sabah yemeği" gibi tamamen yeni bir anlam kazanmıştır. Kelimeler kendi gerçek anlamlarını yitirmiş ve kalıplaşmıştır.
- C) Bu gece ay tutulması var.
- Buradaki ifade "ay tutulması"dır. Bu birleşik bir isim tamlamasıdır. "Ay" kelimesi kendi anlamını (gök cismi), "tutulma" kelimesi de kendi anlamını (bir şeyin görünmez olması, engellenmesi) büyük ölçüde korur. "Ay tutulması", ayın görünürlüğünün engellenmesi olayını ifade eder. Burada kelimeler kendi temel anlamlarını koruyarak bir olayı tanımlar, diğer seçeneklerdeki gibi tamamen yeni, mecazlı veya kalıplaşmış bir anlam oluşmamıştır.
- D) Aslanağzı çiçekleri açmış.
- Buradaki birleşik sözcük "aslanağzı"dır. "Aslan" ve "ağzı" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ancak "aslanağzı", "aslanın ağzı" anlamına gelmez, "bir çiçek türü" gibi tamamen yeni bir anlam kazanmıştır. Kelimeler kendi gerçek anlamlarını yitirmiş ve kalıplaşmıştır.
Gördüğümüz gibi A, B ve D seçeneklerindeki birleşik sözcükler, kendilerini oluşturan kelimelerin anlamlarını kaybederek yeni ve kalıplaşmış bir anlam kazanmıştır. Ancak C seçeneğindeki "ay tutulması" ifadesinde, "ay" ve "tutulma" kelimeleri kendi temel anlamlarını korumuş, kalıplaşma yoluyla tamamen yeni bir anlam oluşmamıştır.
Cevap C seçeneğidir.
