🎓 Cümle türleri KPSS çıkmış sorular Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Cümle türleri KPSS çıkmış sorular Test 1" testinde karşılaşabileceğiniz cümle türleri konusunu temelden alarak, kolayca anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Türkçedeki cümleleri farklı özelliklerine göre nasıl sınıflandırdığımızı adım adım öğreneceksiniz.
📌 Yükleminin Türüne Göre Cümleler
Cümledeki yüklemin bir eylem mi yoksa bir isim soylu sözcük mü olduğuna bakarak yapılan sınıflandırmadır. İki ana türü vardır:
- Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil (eylem) olan cümlelerdir. Yani, yüklem bir iş, oluş, hareket bildirir.
- Örnek: "Dün akşam erken yattım." (Yatmak bir eylemdir.)
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim, zamir, sıfat, edat gibi isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. Bu tür cümlelerde yüklem genellikle ek fiil (-dır, -dir, -idi, -imiş, -ise) alarak çekimlenir.
- Örnek: "Hava bugün çok güzeldi." (Güzel bir sıfattır, ek fiil almıştır.)
💡 İpucu: Yüklemin sonuna "-mek, -mak" mastar ekini getirebiliyorsanız fiil cümlesidir. Getiremiyorsanız isim cümlesidir.
📌 Yükleminin Yerine Göre Cümleler
Cümledeki yüklemin cümlenin neresinde bulunduğuna göre yapılan sınıflandırmadır. Üç türü bulunur:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. Türkçenin genel cümle yapısına uygun olan türdür.
- Örnek: "Öğrenciler dersi dikkatle dinledi."
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan (başta veya ortada olan) cümlelerdir. Şiirlerde veya günlük konuşmada sıkça kullanılır.
- Örnek: "Dinledi dersi dikkatle öğrenciler." veya "Dersi dikkatle dinledi öğrenciler."
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun veya dinleyicinin zihninde tamamlanması beklenen cümlelerdir. Genellikle üç nokta (...) ile gösterilir.
- Örnek: "Kapıda uzun boylu, lacivert takım elbiseli bir adam..." (Göründü, duruyordu gibi bir yüklem eksiktir.)
⚠️ Dikkat: Eksiltili cümlelerde yüklemin ne olduğu açıkça bellidir, sadece söylenmemiştir.
📌 Anlamına Göre Cümleler
Cümlenin ifade ettiği yargının olumlu, olumsuz, soru veya emir anlamı taşımasına göre yapılan sınıflandırmadır:
- Olumlu Cümle: Yargının gerçekleştiğini, var olduğunu veya yapılacağını bildiren cümlelerdir. Eylemin yapıldığı veya durumun var olduğu anlamına gelir.
- Örnek: "Bugün hava çok sıcak." (Sıcaklık durumu var.)
- Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor." (Oynama eylemi gerçekleşiyor.)
- Olumsuz Cümle: Yargının gerçekleşmediğini, olmadığını veya yapılmayacağını bildiren cümlelerdir. Genellikle "-me, -ma" ekleri, "yok, değil" sözcükleri veya "ne...ne..." bağlacı ile yapılır.
- Örnek: "Bugün hava çok sıcak değil." (Sıcaklık durumu yok.)
- Örnek: "Çocuklar bahçede oynamıyor." (Oynama eylemi gerçekleşmiyor.)
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek, doğrulamak veya onaylatmak amacıyla sorulan cümlelerdir. Soru eki (-mı, -mi), soru sözcükleri (kim, ne, nerede, nasıl) veya tonlama ile yapılır.
- Örnek: "Bu kitabı sen mi okudun?"
- Emir Cümlesi: Bir kişiye veya kişilere bir işi yapmasını veya yapmamasını emreden, buyuran cümlelerdir. Emir kipleriyle çekimlenir.
- Örnek: "Hemen buraya gel!"
💡 İpucu: "Anlamca olumsuz, biçimce olumlu" veya tam tersi cümlelere dikkat edin. "Ne arayanım ne soranım var." cümlesi biçimce olumlu (olumsuzluk eki yok) ama anlamca olumsuzdur (kimse aramıyor, sormuyor).
📌 Yapısına Göre Cümleler
Cümledeki yargı sayısına ve bu yargıların birbirleriyle ilişkisine göre yapılan sınıflandırmadır. Bu, genellikle en çok soru gelen bölümdür.
📌 Basit Cümle
Sadece bir tek yargı (bir tek yüklem) bildiren ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan cümlelerdir.
- Örnek: "Çocuklar parkta koştu." (Tek yüklem, fiilimsi yok.)
📌 Birleşik Cümle
Bir temel cümlenin yanında, anlamını tamamlayan en az bir yan cümlecik (yan yargı) bulunan cümlelerdir. Temel cümle tek bir yüklemden oluşur, ancak yan cümleciğin varlığı onu birleşik yapar. Dört ana türü vardır:
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlesi fiilimsilerle (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) kurulan cümlelerdir. En yaygın birleşik cümle türüdür.
- Örnek: "Ders çalışarak sınavı kazandı." (Çalışarak: zarf-fiil)
- Ki'li Birleşik Cümle: İki ayrı cümlenin "ki" bağlacıyla birbirine bağlandığı cümlelerdir. "ki" bağlacı genellikle ayrı yazılır.
- Örnek: "Biliyorum ki sen bu işi başarırsın."
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlesi şart (-se, -sa) ekiyle kurulan cümlelerdir. Şart anlamı taşır.
- Örnek: "Yağmur yağarsa dışarı çıkmayız."
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin başka bir cümlenin içinde, genellikle tırnak içinde veya virgülle belirtilerek yer aldığı cümlelerdir. Aktarma cümleleri bu türdendir.
- Örnek: "Annem 'Yemeğini bitir.' dedi." (Yemeğini bitir: iç cümle)
⚠️ Dikkat: Fiilimsiler, yüklem değildir. Bir cümlede fiilimsi varsa ve tek yüklem varsa o cümle birleşik cümledir.
📌 Sıralı Cümle
Birden çok yüklemi olan (yani birden çok yargı bildiren) ve bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. İki türü vardır:
- Bağımlı Sıralı Cümle: Yüklemlerden en az biri ortak bir ögeye (özne, nesne, tümleç vb.) sahipse bu türdendir.
- Örnek: "Ali geldi, (Ali) oturdu." (Özne ortak: Ali)
- Bağımsız Sıralı Cümle: Yüklemlerin hiçbir ortak ögesi yoksa bu türdendir. Her yargı kendi içinde bağımsızdır.
- Örnek: "Kuşlar uçtu, balıklar yüzdü." (Ortak öge yok.)
💡 İpucu: Sıralı cümlelerde virgül veya noktalı virgül, yüklemleri ayırır. Her yüklem ayrı bir yargıdır.
📌 Bağlı Cümle
Birden çok yüklemi olan (yani birden çok yargı bildiren) ve bu yüklemlerin "ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa, halbuki" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir.
- Örnek: "Kitabı okudum ama hiçbir şey anlamadım."
- Örnek: "Hava karardı ve herkes evine döndü."
⚠️ Dikkat: Bağlı cümle ile sıralı cümle arasındaki fark, sıralı cümlelerin noktalama işaretleriyle, bağlı cümlelerin ise bağlaçlarla bağlanmasıdır.
