İnsanlarda kan gruplarının kalıtımı çoklu alellik ve eşbaskınlık göstermektedir. Bir çocuğun AB kan grubuna sahip olabilmesi için anne ve babanın genotipleri nasıl olmalıdır?
A) Her ikisi de homozigot A
B) Her ikisi de homozigot B
C) Biri A aleline, diğeri B aleline sahip olmalı
D) Her ikisi de O kan grubuna sahip olmalı
Sevgili öğrenciler, bu soru insanlarda kan gruplarının kalıtımını anlamak için harika bir fırsat sunuyor. Kan grupları, genetik biliminde çoklu alellik (bir özellik için ikiden fazla alel bulunması) ve eşbaskınlık (iki farklı alelin bir aradayken her ikisinin de tam olarak kendini göstermesi) kavramlarını açıklayan önemli bir örnektir.
İnsanlarda kan grubu genleri için üç farklı alel bulunur:
- $I^A$: A antijeni üretilmesini sağlar.
- $I^B$: B antijeni üretilmesini sağlar.
- $i$: Antijen üretilmesini sağlamaz (çekinik alel).
Bu alellerin bir araya gelmesiyle oluşan genotipler ve bunlara karşılık gelen kan grupları şöyledir:
- A kan grubu: Genotip $I^A I^A$ (homozigot A) veya $I^A i$ (heterozigot A) olabilir.
- B kan grubu: Genotip $I^B I^B$ (homozigot B) veya $I^B i$ (heterozigot B) olabilir.
- AB kan grubu: Genotip $I^A I^B$ olmalıdır. Bu durumda $I^A$ ve $I^B$ alelleri birbirine eşbaskın olduğu için hem A hem de B antijenleri üretilir.
- O kan grubu: Genotip $ii$ olmalıdır. Bu durumda A veya B antijeni üretilmez.
Şimdi sorumuza odaklanalım: Bir çocuğun AB kan grubuna ($I^A I^B$ genotipine) sahip olabilmesi için anne ve babanın genotipleri nasıl olmalıdır?
-
Çocuğun genotipi $I^A I^B$ olmalıdır. Bu, çocuğun bir aleli annesinden, diğer aleli babasından alacağı anlamına gelir. Yani, çocuk $I^A$ alelini bir ebeveynden, $I^B$ alelini ise diğer ebeveynden almalıdır. Bu da her iki ebeveynin de ilgili alelleri taşıması ve çocuğa aktarması gerektiği anlamına gelir.
-
A) Her ikisi de homozigot A ($I^A I^A$): Eğer anne de baba da $I^A I^A$ genotipine sahipse, çocuk sadece $I^A I^A$ genotipinde olabilir. Bu durumda çocuk A kan grubuna sahip olur, AB değil. Bu seçenek yanlıştır.
-
B) Her ikisi de homozigot B ($I^B I^B$): Eğer anne de baba da $I^B I^B$ genotipine sahipse, çocuk sadece $I^B I^B$ genotipinde olabilir. Bu durumda çocuk B kan grubuna sahip olur, AB değil. Bu seçenek yanlıştır.
-
C) Biri A aleline, diğeri B aleline sahip olmalı: Bu ifade, çocuğun $I^A$ alelini alacağı ebeveynin genotipinde $I^A$ alelinin bulunması gerektiğini, $I^B$ alelini alacağı ebeveynin genotipinde ise $I^B$ alelinin bulunması gerektiğini belirtir. Örneğin, anne $I^A I^A$ (A kan grubu) ve baba $I^B I^B$ (B kan grubu) ise çocuk %100 AB kan grubuna sahip olur ($I^A I^B$). Ya da anne $I^A i$ (A kan grubu) ve baba $I^B i$ (B kan grubu) ise, çocukların %25'i AB kan grubuna sahip olabilir ($I^A I^B$). Gördüğümüz gibi, çocuğun AB kan grubuna sahip olabilmesi için mutlaka bir ebeveynin $I^A$ alelini, diğer ebeveynin ise $I^B$ alelini taşıması ve çocuğa aktarması gerekir. Bu seçenek doğrudur.
-
D) Her ikisi de O kan grubuna sahip olmalı ($ii$): Eğer anne de baba da $ii$ genotipine sahipse, çocuk sadece $ii$ genotipinde olabilir. Bu durumda çocuk O kan grubuna sahip olur, AB değil. Bu seçenek yanlıştır.
Çocuğun AB kan grubuna sahip olabilmesi için, bir ebeveynin $I^A$ alelini, diğer ebeveynin ise $I^B$ alelini çocuğa aktarması zorunludur. Bu da ebeveynlerin genotiplerinde bu alellerin bulunmasını gerektirir.
Cevap C seçeneğidir.
