3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük basit yapılıdır?
A) Yazlık evlerini temizliyorlardı.
B) Sözlükten kelimenin anlamına baktı.
C) Kalemlik okul çantasında duruyor.
D) Mavi gökyüzü pırıl pırıldı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda bizden, altı çizili sözcüğün basit yapılı olduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle, sözcüklerin yapılarını hatırlayalım:
- Basit Yapılı Sözcükler: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan veya sadece çekim eki almış sözcüklerdir. Anlamları değişmez.
- Türemiş Yapılı Sözcükler: Kök veya gövdeye yapım eki alarak türetilmiş sözcüklerdir. Yapım eki, sözcüğün anlamını veya türünü değiştirir.
- Birleşik Yapılı Sözcükler: En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcüklerdir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yazlık evlerini temizliyorlardı.
- Burada altı çizili sözcük "yazlık"tır.
- "Yazlık" sözcüğünün kökü "yaz"dır (isim kökü).
- "Yaz" köküne "-lık" yapım eki gelerek "yazlık" (yazın kullanılan yer) sözcüğü türemiştir. "-lık" eki, isimden isim yapan bir yapım ekidir.
- Bu nedenle "yazlık" sözcüğü türemiş yapılıdır.
- B) Sözlükten kelimenin anlamına baktı.
- Burada altı çizili sözcük "sözlükten"dir.
- "Sözlükten" sözcüğünün kökü "söz"dür (isim kökü).
- "Söz" köküne "-lük" yapım eki gelerek "sözlük" (sözlerin toplandığı kitap) sözcüğü türemiştir. "-lük" eki, isimden isim yapan bir yapım ekidir.
- "-ten" eki ise ayrılma hal ekidir ve bir çekim ekidir. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez.
- Yapım eki aldığı için "sözlükten" sözcüğü türemiş yapılıdır.
- C) Kalemlik okul çantasında duruyor.
- Burada altı çizili sözcük "kalemlik"tir.
- "Kalemlik" sözcüğünün kökü "kalem"dir (isim kökü).
- "Kalem" köküne "-lik" yapım eki gelerek "kalemlik" (kalemlerin konulduğu yer) sözcüğü türemiştir. "-lik" eki, isimden isim yapan bir yapım ekidir.
- Bu nedenle "kalemlik" sözcüğü türemiş yapılıdır.
- D) Mavi gökyüzü pırıl pırıldı.
- Bu seçenekte altı çizili sözcük "Mavi"dir. (Sorunun orijinalinde "Mavi" sözcüğünün altı çizili olduğu varsayılmıştır.)
- "Mavi" sözcüğü, herhangi bir yapım eki almamış, kök halinde bir sözcüktür.
- Başka bir sözcükle birleşerek yeni bir anlam da oluşturmamıştır.
- Bu nedenle "Mavi" sözcüğü basit yapılıdır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, A, B ve C seçeneklerindeki altı çizili sözcükler yapım eki aldıkları için türemiş yapılıdır. D seçeneğindeki "Mavi" sözcüğü ise yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
Cevap D seçeneğidir.
