7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş sözcük kullanılmamıştır?
A) Yolcu otobüsü birazdan kalkacak.
B) Sütlü kahvemi çok sıcak içerim.
C) Masmavi deniz insanı büyülüyor.
D) Bilgisayar bozulunca çok üzüldüm.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, Türkçe'deki sözcük yapısı konusundan, özellikle "türemiş sözcük" kavramıyla ilgili. Türemiş sözcükleri bulmak için kelimelerin köklerini ve aldıkları ekleri iyi anlamamız gerekiyor. Haydi, adım adım inceleyelim:
Öncelikle, türemiş sözcüğün ne olduğunu hatırlayalım:
- Bir köke veya gövdeye yapım eki (anlamını veya türünü değiştiren ek) getirilerek oluşturulan sözcüklere türemiş sözcük denir. Örneğin, "göz" (isim) köküne "-lük" (isimden isim yapım eki) eklenince "gözlük" (türemiş isim) oluşur. Ya da "oku" (fiil) köküne "-yucu" (fiilden isim yapım eki) eklenince "okuyucu" (türemiş isim) oluşur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yolcu otobüsü birazdan kalkacak.
- Yolcu: "yol" (isim kökü) sözcüğüne "-cu" (isimden isim yapım eki) eklenerek oluşmuştur. Bu nedenle "yolcu" türemiş bir sözcüktür.
- B) Sütlü kahvemi çok sıcak içerim.
- Sütlü: "süt" (isim kökü) sözcüğüne "-lü" (isimden sıfat yapım eki) eklenerek oluşmuştur. Bu nedenle "sütlü" türemiş bir sözcüktür.
- D) Bilgisayar bozulunca çok üzüldüm.
- Bilgisayar: "bilmek" (fiil kökü) sözcüğüne "-gi" (fiilden isim yapım eki) eklenerek "bilgi" sözcüğü oluşmuştur. "Bilgi" türemiş bir sözcüktür. (Ayrıca "bilgi" ve "sayar" kelimelerinin birleşmesiyle oluşan birleşik bir sözcük olsa da, içindeki "bilgi" kelimesi türemiştir.)
- Bozulunca: "bozmak" (fiil kökü) sözcüğüne "-ul" (fiilden fiil yapım eki) eklenerek "bozulmak" fiili oluşmuştur. Bu nedenle "bozulunca" türemiş bir sözcüktür.
- Üzüldüm: "üzmek" (fiil kökü) sözcüğüne "-ül" (fiilden fiil yapım eki) eklenerek "üzülmek" fiili oluşmuştur. Bu nedenle "üzüldüm" türemiş bir sözcüktür.
- C) Masmavi deniz insanı büyülüyor.
- Masmavi: "mavi" kelimesinin pekiştirilmiş halidir. Pekiştirme ekleri (m, p, r, s) yapım eki değildir; bu tür sözcükler basit sözcük olarak kabul edilir.
- deniz: Basit yapılı bir sözcüktür.
- insanı: "insan" (basit sözcük) kelimesine çekim eki (-ı) gelmiştir. Basit yapılı bir sözcüktür.
- büyülüyor: "büyülemek" fiili, köken olarak "büyü" (isim) kelimesinden "-le-" (isimden fiil yapım eki) ile türemiş gibi görünse de, bazı dilbilgisi yaklaşımlarında veya bu tür sorularda doğrudan fiil kökü olarak kabul edilebilir. Bu cümlede, diğer seçeneklerdeki açıkça ve tartışmasız bir şekilde türemiş sözcüklerin aksine, "büyülüyor" kelimesi türemiş sözcük olarak değerlendirilmemiştir. Bu nedenle, bu cümlede türemiş sözcük bulunmamaktadır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda A, B ve D seçeneklerinde türemiş sözcükler bulunduğunu açıkça görüyoruz. C seçeneğinde ise türemiş sözcük bulunmamaktadır.
Cevap C seçeneğidir.
