"Matematik sınavından yüksek not alan her öğrenci düzenli çalışmıştır. Ayşe düzenli çalışmıştır. O halde Ayşe matematik sınavından yüksek not almıştır."
Bu argüman neden geçersizdir?
A) Öncüller yanlış olduğu için
B) Sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkmadığı için
C) Argüman ikna edici olmadığı için
D) Sonuç günlük hayatta kullanılamayacağı için
Sevgili öğrenciler, bu soruda bir argümanın (akıl yürütmenin) neden geçersiz olduğunu anlamaya çalışacağız. Bir argümanın geçerli olması demek, öncüller (verilen bilgiler) doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkması demektir. Şimdi verilen argümanı adım adım inceleyelim:
- 1. Öncül (Verilen Bilgi): "Matematik sınavından yüksek not alan her öğrenci düzenli çalışmıştır."
- Bu öncül bize şunu söylüyor: Eğer bir öğrenci yüksek not aldıysa, o zaman kesinlikle düzenli çalışmıştır. (Yüksek Not $\rightarrow$ Düzenli Çalışma)
- 2. Öncül (Verilen Bilgi): "Ayşe düzenli çalışmıştır."
- Bu öncül bize Ayşe'nin düzenli çalıştığını söylüyor.
- Sonuç: "O halde Ayşe matematik sınavından yüksek not almıştır."
- Bu sonuç, Ayşe'nin düzenli çalışmasından yola çıkarak yüksek not aldığını iddia ediyor.
Şimdi bu argümanın neden geçersiz olduğunu açıklayalım:
- Birinci öncül, "Yüksek not alanlar düzenli çalışmıştır" diyor. Bu ifade, düzenli çalışmanın yüksek not almanın bir sonucu veya gerekli bir koşulu olduğunu belirtir. Yani yüksek not almak için düzenli çalışmak şarttır.
- Ancak bu ifade, düzenli çalışmanın yüksek not almanın yeterli bir koşulu olduğunu söylemez. Başka bir deyişle, sadece düzenli çalışmak, yüksek not almayı garanti etmez.
- Ayşe düzenli çalışmış olabilir. Ama düzenli çalışmak, Ayşe'nin kesinlikle yüksek not aldığı anlamına gelmez. Belki Ayşe düzenli çalıştı ama sınav çok zordu, belki yanlış konulara çalıştı, belki sınav günü hastaydı veya başka bir aksilik yaşadı. Bu durumlar, düzenli çalışmasına rağmen yüksek not alamamasına neden olabilir.
- Bu tür bir akıl yürütme, mantıkta "sonucu onaylama yanılgısı" olarak bilinir. Yapısı şöyledir: "Eğer A ise B'dir. B doğrudur. O halde A da doğrudur." Bu yapı mantıksal olarak hatalıdır.
Şimdi seçenekleri değerlendirelim:
- A) Öncüller yanlış olduğu için: Bir argümanın geçerliliği, öncüllerin gerçek hayatta doğru olup olmamasından bağımsızdır. Biz argümanın yapısına bakarız. Öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkıp çıkmadığına odaklanırız. Bu nedenle A seçeneği doğru değildir.
- B) Sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkmadığı için: İşte tam da yukarıda açıkladığımız gibi, Ayşe'nin düzenli çalışması, onun yüksek not aldığı sonucunu zorunlu olarak doğurmaz. Öncüller doğru kabul edilse bile, sonuç kesin değildir. Bu, argümanın geçersiz olmasının temel nedenidir.
- C) Argüman ikna edici olmadığı için: İkna edicilik, kişiden kişiye değişebilen öznel bir durumdur. Bir argümanın mantıksal geçerliliği, onun ne kadar ikna edici olduğuyla ilgili değildir. Geçersiz bir argüman bile bazı insanlar için ikna edici olabilir.
- D) Sonuç günlük hayatta kullanılamayacağı için: Bir argümanın mantıksal geçerliliği, sonucunun günlük hayatta pratik bir faydası olup olmadığıyla ilgili değildir. Mantık, argümanın iç yapısının tutarlılığını inceler.
Bu nedenle, argümanın geçersiz olmasının nedeni, sonucun verilen öncüllerden mantıksal olarak zorunlu bir şekilde çıkmamasıdır.
Cevap B seçeneğidir.
