Hangi cümledeki fiil, bir nesne alabilme özelliği taşıyan iş (kılış) fiilidir?
A) Yağmur sabaha kadar yağdı.
B) Kuşlar dallarda ötüşüyordu.
C) Müdür toplantıyı iptal etti.
D) Çiçekler baharda açar.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden, fiilin bir nesne (belirtili nesne) alabilme özelliği taşıyan, yani kılış (geçişli) fiili olduğu cümleyi bulmamız isteniyor.
Bir fiilin kılış (geçişli) fiili olup olmadığını anlamak için en pratik yöntem, fiilin başına "onu" zamirini getirmektir. Eğer "onu" zamiriyle birlikte anlamlı bir bütün oluşturabiliyorsak, o fiil kılış (geçişli) fiilidir ve bir nesne alabilir demektir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yağmur sabaha kadar yağdı. Bu cümledeki fiil "yağdı"dır. Fiilin başına "onu" getirelim: "Onu yağdı." Anlamsız oluyor. Yağmurun kendi kendine gerçekleşen bir eylemi olduğu için bu fiil, bir nesne alamaz. Bu bir oluş fiilidir.
- B) Kuşlar dallarda ötüşüyordu. Bu cümledeki fiil "ötüşüyordu"dur. Fiilin başına "onu" getirelim: "Onu ötüşüyordu." Anlamsızdır. Kuşların kendiliğinden yaptığı bir eylemi anlattığı için bu fiil de bir nesne alamaz. Bu bir durum fiilidir.
- C) Müdür toplantıyı iptal etti. Bu cümledeki fiil "iptal etti" (birleşik fiil)dir. Fiilin başına "onu" getirelim: "Onu iptal etti." Gayet anlamlı oluyor! Ne iptal edildi? "Toplantıyı" kelimesi, fiilin nesnesidir. Müdür, "toplantıyı" nesnesini "iptal etme" eylemine tabi tutmuştur. Bu fiil, bir nesne alabildiği için kılış (geçişli) fiilidir.
- D) Çiçekler baharda açar. Bu cümledeki fiil "açar"dır. Fiilin başına "onu" getirelim: "Onu açar." Bu haliyle anlamsızdır. (Eğer "Kapıyı açar" olsaydı anlamlı olurdu ama burada "çiçekler" özne ve kendi kendine açma eylemini yapıyor.) Çiçeklerin kendiliğinden gerçekleşen bir durumunu veya oluşunu anlattığı için bu fiil, bu cümledeki kullanımıyla bir nesne alamaz. Bu bir oluş fiilidir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "onu" zamiriyle anlamlı bir bütün oluşturan ve dolayısıyla bir nesne alabilen fiilin "iptal etti" olduğunu görmekteyiz.
Cevap C seçeneğidir.
