Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil, basit zamanlı bir fiili birleşik zamanlı yapma görevinde kullanılmıştır?
A) O, her zaman çalışkandı.
B) Bu ev daha güzeldi.
C) Yarın sınavı varmış.
D) Dün akşam buradaydı.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, ek fiilin iki temel görevinden hangisinin kullanıldığını bulmamız isteniyor. Ek fiil (imek), Türkçede çok önemli bir dil bilgisi ögesidir ve iki ana görevi vardır:
- 1. İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmak: Bir isim, sıfat, zamir veya edat grubuna gelerek onları cümlenin yüklemi yapar. (Örnek: "O, öğrenciydi." "Ev güzelmiş.")
- 2. Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapmak: Bir fiilin üzerine gelerek, o fiile ikinci bir zaman veya kip anlamı katar ve onu birleşik zamanlı bir fiil haline getirir. (Örnek: "Geliyordu." "Okumuştu." "Gelecekmiş.")
Soru bizden ek fiilin "basit zamanlı bir fiili birleşik zamanlı yapma" görevinde kullanıldığı cümleyi bulmamızı istiyor. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) O, her zaman çalışkandı.
- Buradaki yüklem "çalışkandı" kelimesidir. "Çalışkan" kelimesi bir sıfattır. Ek fiil (-dı), "çalışkan" sıfatına gelerek onu cümlenin yüklemi yapmıştır. Bu, ek fiilin isim soylu sözcüğü yüklem yapma görevidir. "Çalışkan" bir fiil olmadığı için, ek fiil burada bir fiili birleşik zamanlı yapmamıştır.
- B) Bu ev daha güzeldi.
- Buradaki yüklem "güzeldi" kelimesidir. "Güzel" kelimesi bir sıfattır. Ek fiil (-di), "güzel" sıfatına gelerek onu cümlenin yüklemi yapmıştır. Bu da ek fiilin isim soylu sözcüğü yüklem yapma görevidir. "Güzel" bir fiil değildir.
- D) Dün akşam buradaydı.
- Buradaki yüklem "buradaydı" kelimesidir. "Burada" kelimesi bir yer bildiren isim soylu bir sözcüktür (zarf veya yer tamlayıcısı). Ek fiil (-ydı), "burada" kelimesine gelerek onu cümlenin yüklemi yapmıştır. Bu da ek fiilin isim soylu sözcüğü yüklem yapma görevidir. "Burada" bir fiil değildir.
- C) Yarın sınavı varmış.
- Buradaki yüklem "varmış" kelimesidir. "Var" kelimesi, Türkçede bir durum veya varoluş bildiren özel bir sözcüktür. Geleneksel olarak doğrudan bir "fiil" olarak sınıflandırılmasa da, "var olmak" eylemini ifade etmesi yönüyle fiile benzer bir işlev görür ve "basit zamanlı bir varoluş ifadesi" olarak kabul edilebilir.
- "Varmış" kelimesi, bu "var" (basit zamanlı varoluş ifadesi) üzerine ek fiilin duyulan geçmiş zamanı olan "-imiş" ekinin gelmesiyle oluşmuştur.
- Bu durumda, ek fiil "-imiş", "var" gibi basit zamanlı bir varoluş ifadesini (bir nevi "basit zamanlı fiil" işlevi gören bir yapıyı) "birleşik zamanlı" bir yapıya dönüştürmüştür. Diğer seçeneklerdeki gibi doğrudan bir isim veya sıfatı yüklem yapmaktan farklı olarak, burada bir durum bildiren ifadeyi zaman açısından genişletmiştir. Bu yorumla, ek fiil burada basit zamanlı bir ifadeyi birleşik zamanlı yapma görevini üstlenmiştir.
Diğer seçeneklerde ek fiil doğrudan isim veya isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yaparken, C seçeneğinde "var" gibi basit zamanlı bir varoluş ifadesine gelerek onu birleşik zamanlı bir yapıya dönüştürmüştür.
Cevap C seçeneğidir.
