8. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözde özne yoktur?
A) Konser biletleri bir günde satıldı.
B) Yeni kitaplar kütüphaneye yerleştirildi.
C) Çocuk odasını topladı.
D) Şehir meydanı çiçeklerle donatıldı.
Bu soruyu çözmek için öncelikle "sözde özne" kavramını iyi anlamamız gerekiyor. Türkçede fiillerin çatı özelliklerinden biri olan edilgen çatılı fiillerde, işi yapan gerçek özne belli değildir veya önemli değildir. Bu tür cümlelerde, aslında işten etkilenen nesne, cümlenin öznesi gibi görünür. İşte bu özneye sözde özne denir.
Sözde özne içeren cümlelerde fiil genellikle "-l" veya "-n" edilgenlik eklerinden birini alır. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Konser biletleri bir günde satıldı.
- Burada fiil "satıldı" (satmak + -ıl edilgenlik eki).
- "Ne satıldı?" diye sorduğumuzda "Konser biletleri" cevabını alırız.
- Ancak konser biletleri kendi kendine satılmaz, birileri tarafından satılır. İşi yapan (satan kişi/kurum) belli değildir.
- Bu nedenle "Konser biletleri" işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır ve bu cümlede sözde öznedir.
- B) Yeni kitaplar kütüphaneye yerleştirildi.
- Burada fiil "yerleştirildi" (yerleştirmek + -il edilgenlik eki).
- "Ne yerleştirildi?" diye sorduğumuzda "Yeni kitaplar" cevabını alırız.
- Yeni kitaplar kendi kendine yerleşmez, birileri tarafından yerleştirilir. İşi yapan belli değildir.
- Bu nedenle "Yeni kitaplar" işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır ve bu cümlede sözde öznedir.
- C) Çocuk odasını topladı.
- Burada fiil "topladı" (toplamak fiili, edilgenlik eki almamış, etken çatılıdır).
- "Kim topladı?" diye sorduğumuzda "Çocuk" cevabını alırız.
- Burada "Çocuk" işi yapan gerçek öznedir. Odanın toplanması eylemini bizzat "Çocuk" gerçekleştirmiştir.
- Bu cümlede işi yapan belli olduğu için sözde özne yoktur.
- D) Şehir meydanı çiçeklerle donatıldı.
- Burada fiil "donatıldı" (donatmak + -ıl edilgenlik eki).
- "Ne donatıldı?" diye sorduğumuzda "Şehir meydanı" cevabını alırız.
- Şehir meydanı kendi kendine donatılmaz, birileri tarafından donatılır. İşi yapan belli değildir.
- Bu nedenle "Şehir meydanı" işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır ve bu cümlede sözde öznedir.
Gördüğümüz gibi, A, B ve D seçeneklerindeki cümleler edilgen çatılıdır ve sözde özne içerir. C seçeneğindeki cümle ise etken çatılıdır ve gerçek özneye sahiptir.
Cevap C seçeneğidir.
