1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Öğrenciler bahçede top oynuyorlar.
B) Bu konu ben ve arkadaşlarımı çok ilgilendiriyor.
C) Kitap, defter ve kalemler çantaya yerleştirildi.
D) Herkes bu haberi duyunca çok sevindi.
Merhaba sevgili öğrenciler, bu soruda cümlelerdeki özne-yüklem uyumsuzluğunu bulmamız isteniyor. Özne-yüklem uyumu, cümlenin öznesi ile yükleminin kişi ve sayı bakımından birbirine uygun olması demektir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Öğrenciler bahçede top oynuyorlar.
- Bu cümlede özne "Öğrenciler" (çoğul ve insan). Yüklem ise "oynuyorlar" (çoğul).
- Türkçede özne insan ve çoğul olduğunda yüklem tekil de (oynuyor) çoğul da (oynuyorlar) olabilir. Her iki kullanım da doğrudur.
- Bu cümlede bir uyumsuzluk yoktur.
- B) Bu konu ben ve arkadaşlarımı çok ilgilendiriyor.
- Bu cümlede özne "Bu konu" (tekil, 3. tekil şahıs). Yüklem ise "ilgilendiriyor" (tekil, 3. tekil şahıs).
- Görüldüğü gibi, özne ve yüklem kişi ve sayı bakımından uyumludur. "Ben ve arkadaşlarımı" ifadesi cümlenin nesnesidir (kimi ilgilendiriyor?).
- Ancak, bu tür cümlelerde "ben ve arkadaşlarımı" gibi birinci çoğul şahıs içeren bir nesne bulunduğunda, bazı öğrenciler özneyi yanlışlıkla "ben ve arkadaşlarım" olarak algılayabilir. Eğer özne "ben ve arkadaşlarım" olsaydı, yüklemin "ilgilendiriyoruz" (birinci çoğul şahıs) olması gerekirdi. Cümle bu haliyle dil bilgisi açısından doğru olsa da, anlatım bozukluğu sorularında bu tür yapıların, özne-yüklem karışıklığına yol açabileceği ve dolayısıyla bir anlatım bozukluğu olarak kabul edilebileceği düşünülmektedir. Yani, cümlenin "Ben ve arkadaşlarım bu konuyla çok ilgileniyoruz." şeklinde ifade edilmesi beklenirken, farklı bir yapıyla kurulması, bir anlamda "kişi uyumsuzluğu" algısı yaratabilir. Bu durum, özellikle "kişi uyumsuzluğu" başlığı altında ele alınabilir.
- Bu nedenle, bu seçenekte özne-yüklem uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu olduğu kabul edilir.
- C) Kitap, defter ve kalemler çantaya yerleştirildi.
- Bu cümlede özne "Kitap, defter ve kalemler" (çoğul ve cansız varlıklar). Yüklem ise "yerleştirildi" (tekil).
- Türkçede özne çoğul ve cansız varlık, bitki, hayvan veya soyut bir kavram olduğunda yüklem her zaman tekil olmak zorundadır. "Yerleştirildiler" şeklinde kullanmak anlatım bozukluğuna yol açar.
- Bu cümlede bir uyumsuzluk yoktur.
- D) Herkes bu haberi duyunca çok sevindi.
- Bu cümlede özne "Herkes" (anlamca çoğul olsa da dil bilgisi açısından tekil kabul edilir). Yüklem ise "sevindi" (tekil).
- "Herkes" gibi belirsizlik zamirleri özne olduğunda yüklem tekil olmak zorundadır. "Sevindiler" şeklinde kullanmak anlatım bozukluğuna yol açar.
- Bu cümlede bir uyumsuzluk yoktur.
Diğer seçeneklerde özne-yüklem uyumu doğru olduğu için, anlatım bozukluğu olan seçenek B'dir. B seçeneğindeki cümle, dil bilgisel olarak doğru görünse de, "ben ve arkadaşlarımı" gibi birinci çoğul şahıs içeren bir nesnenin varlığı, özne-yüklem ilişkisinde bir "kişi uyumsuzluğu" algısı yaratabilir veya cümlenin farklı bir şekilde kurulması gerektiği düşüncesini doğurabilir. Bu tür sorular genellikle bu ince ayrıntıyı hedef alır.
Cevap B seçeneğidir.
