Musul petrolleri ile ilgili 1926 Ankara Antlaşması'nda alınan karar aşağıdakilerden hangisidir?
A) Petrol gelirlerinin tamamı Türkiye'ye bırakılmıştır
B) Petrol gelirlerinin %10'u 25 yıl süreyle Türkiye'ye verilecektir
C) Petrol gelirlerinden Türkiye'nin hiçbir payı olmamıştır
D) Petrol gelirleri İngiltere ve Türkiye arasında eşit paylaştırılmıştır
E) Petrol çıkarma hakkı yalnızca İngiltere'ye verilmiştir
Musul petrolleri ve 1926 Ankara Antlaşması, Türkiye Cumhuriyeti'nin dış politikasında önemli bir dönüm noktasıdır. Bu anlaşma, Lozan Barış Antlaşması'nda çözülemeyen Musul sorununu kesin olarak karara bağlamıştır.
- Musul Sorunu'nun Arka Planı: Birinci Dünya Savaşı sonrası Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasıyla Musul, stratejik konumu ve zengin petrol yatakları nedeniyle İngiltere ile Türkiye arasında büyük bir anlaşmazlık konusu haline gelmiştir. Lozan Barış Antlaşması'nda bu sorun çözülememiş ve İngiltere ile Türkiye arasında ikili görüşmelere bırakılmıştır.
- 1926 Ankara Antlaşması: Uzun süren diplomatik çabalar ve Milletler Cemiyeti'nin arabuluculuk girişimlerinin ardından, Türkiye, İngiltere ve Irak arasında 5 Haziran 1926 tarihinde Ankara Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Musul, Irak topraklarında kalmıştır.
- Antlaşmanın Petrol Maddesi: Musul'u kaybetmenin bir telafisi olarak, Türkiye'ye Irak'ın Musul petrollerinden elde edeceği gelirden pay verilmesi kararlaştırılmıştır. Bu pay, antlaşmanın en kritik maddelerinden biridir.
- Şimdi seçenekleri tek tek değerlendirelim:
- A) Petrol gelirlerinin tamamı Türkiye'ye bırakılmıştır: Bu seçenek doğru değildir. Musul, Türkiye topraklarına katılmadığı için petrol gelirlerinin tamamının Türkiye'ye bırakılması söz konusu olmamıştır.
- B) Petrol gelirlerinin %10'u 25 yıl süreyle Türkiye'ye verilecektir: Bu ifade, 1926 Ankara Antlaşması'nın Musul petrolleri ile ilgili maddesini tam olarak yansıtmaktadır. Antlaşmaya göre, Irak'ın Musul petrollerinden elde edeceği brüt gelirin %10'u, 25 yıl süreyle Türkiye'ye ödenecekti. Bu, Türkiye'nin Musul üzerindeki haklarından vazgeçmesi karşılığında aldığı bir tazminat niteliğindeydi.
- C) Petrol gelirlerinden Türkiye'nin hiçbir payı olmamıştır: Bu seçenek yanlıştır. Türkiye, Musul'u kaybetmesine rağmen, bu antlaşma ile petrol gelirlerinden belirli bir oranda pay almayı garantilemiştir.
- D) Petrol gelirleri İngiltere ve Türkiye arasında eşit paylaştırılmıştır: Bu seçenek de doğru değildir. Gelir paylaşımı eşit olmamış, Türkiye'ye belirli bir yüzde oranında pay verilmiştir. Ayrıca, İngiltere doğrudan Türkiye ile değil, Irak üzerinden bir paydaşlık ilişkisi içindeydi.
- E) Petrol çıkarma hakkı yalnızca İngiltere'ye verilmiştir: Bu seçenek, sorunun odak noktası olan Türkiye'nin gelir payı ile ilgili değildir. Petrol çıkarma hakkı, o dönemde İngiliz şirketlerinin kontrolündeki Irak Petrol Şirketi'ne (eski adıyla Turkish Petroleum Company) aitti, ancak soru Türkiye'nin antlaşmadaki gelir payını sormaktadır.
- Görüldüğü üzere, 1926 Ankara Antlaşması'nda Musul petrolleri ile ilgili alınan karar, Türkiye'ye belirli bir süre ve oranda petrol geliri payı verilmesidir.
Cevap B seçeneğidir.
