🎓 Fiilimsi nasıl bulunur Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Fiilimsi nasıl bulunur Test 1" testinde karşılaşabileceğin fiilimsi (eylemsi) konusunun temel kavramlarını, türlerini ve onları cümle içinde kolayca bulmanın yollarını sade bir dille açıklar.
📌 Fiilimsiler Nedir?
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek oluşan, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Onlara "yarı fiil" diyebiliriz.
- Fiilimsiler, bir fiilin isim, sıfat veya zarf gibi davranmasını sağlar.
- Fiilimsiler, fiiller gibi olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.
- Fiilimsiler, fiiller gibi şahıs ekleri (gel-di-m gibi) almazlar. Bu, onları çekimli fiillerden ayırmanın en önemli yoludur.
- Cümlede yüklem olamazlar (istisnai durumlar dışında, ki bu seviyede karşınıza çıkmaz).
💡 İpucu: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için önce onun fiil kökünden gelip gelmediğine ve olumsuz yapılabiliyor mu diye bakabilirsin. Örneğin, "gelen" -> "gelmeyen" (olumsuz yapılabilir, fiilimsi adayı).
📝 İsim-fiil (Ad Eylem)
İsim-fiiller, fiillere gelerek onları cümlede bir isim gibi kullanan eklerdir. Bir eylemin adı olurlar.
- Ekleri: -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek (Akılda kalıcı olması için "mayışmak" olarak kodlayabilirsin.)
- Örnekler:
- Kitap okumayı çok severim. (Okuma eyleminin adı)
- Onun gülüşüne hayran kaldım. (Gülme eyleminin adı)
- Buraya gelmek bana iyi geldi. (Gelme eyleminin adı)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı haline gelir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. Bunlara "kalıcı ad" denir. Kalıcı adlar olumsuz yapılamaz.
- Örnek: "Dolma" (Yemek adı, olumsuz yapılamaz: *dolmama), "Çakmak" (Nesne adı, olumsuz yapılamaz: *çakmamak), "Dondurma" (Yiyecek adı, olumsuz yapılamaz: *dondurmama).
- Karşılaştır: "Bu yazıyı okuman gerekiyor." (İsim-fiil, olumsuz: okumaman)
🌟 Sıfat-fiil (Ortaç)
Sıfat-fiiller, fiillere gelerek onları cümlede bir sıfat gibi kullanan eklerdir. Genellikle bir ismi nitelerler veya adlaşmış sıfat olarak tek başlarına kullanılırlar.
- Ekleri: -an / -en, -ası / -esi, -mez / -maz, -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r, -dik / -dık / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük, -acak / -ecek, -mış / -miş / -muş / -müş (Akılda kalıcı olması için "anası mezar dikecekmiş" olarak kodlayabilirsin.)
- Örnekler:
- Koşan adam yoruldu. (Hangi adam? Koşan adam.)
- Görülesi yerler vardı. (Nasıl yerler? Görülesi yerler.)
- Bitmez tükenmez işleri vardı. (Nasıl işler? Bitmez işler.)
- Gelecek yıl daha iyi olacak. (Hangi yıl? Gelecek yıl.)
- Tanıdık bir yüz gördüm. (Nasıl yüz? Tanıdık yüz.)
⚠️ Dikkat: Sıfat-fiil ekleri, bazen çekimli fiil ekleriyle karıştırılabilir. Cümledeki anlamına ve görevine iyi bakmalısın.
- Karşılaştır: "Güler yüzlü biriydi." (Sıfat-fiil, ismi niteler.) vs. "O her şeye güler." (Çekimli fiil, yüklem.)
- Adlaşmış Sıfat-fiil: "Koşanlar durdu." (Koşan insanlar anlamında, ismi düşmüş sıfat-fiil.)
🏃 Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç)
Zarf-fiiller, fiillere gelerek onları cümlede bir zarf gibi kullanan eklerdir. Cümlede genellikle eylemin zamanını veya durumunu bildirirler.
- Ekleri: -ip / -ıp / -up / -üp, -arak / -erek, -madan / -meden, -ken, -alı / -eli, -dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe, -ınca / -ince / -unca / -ünce, -r...mez / -r...maz, -a...a / -e...e, -casına / -cesine, -maksızın / -meksizin, -dığında / -diğinde (ve daha niceleri, bu ekler diğerlerine göre daha çoktur.)
- Örnekler:
- Kitabı alıp gitti. (Nasıl gitti? Alıp gitti - durum)
- Koşarak yanıma geldi. (Nasıl geldi? Koşarak geldi - durum)
- Sen gelmeden ben bitiririm. (Ne zaman bitiririm? Gelmeden - zaman)
- Ben uyurken eve gelmiş. (Ne zaman gelmiş? Uyurken - zaman)
- Gül dükçe güzelleşiyor. (Ne zaman güzelleşiyor? Güldükçe - zaman)
💡 İpucu: Zarf-fiilleri bulmak için fiile "Nasıl?" veya "Ne zaman?" sorularını sorabilirsin. Aldığın cevap genellikle bir zarf-fiil olur.
📝 Unutma: Fiilimsileri doğru bulmak için fiil kökünü iyi tanımalı, ekleri bilmeli ve cümlenin anlamına dikkat etmelisin. Bol pratikle bu konuda uzmanlaşabilirsin!
