🎓 KPSS Türkçe konu anlatımı Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Türkçe "Konu Anlatımı Test 2" kapsamında sıklıkla karşılaşılan ve öğrencilerin temel dilbilgisi konularını pekiştirmesini sağlayan fiilimsiler, cümlenin ögeleri ve fiilde çatı gibi önemli konuları sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi kavramak, Türkçe testlerinde başarı için kritik öneme sahiptir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil özelliğini kaybedip cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Bunlar, çekimli fiiller gibi kip ve kişi eki almazlar ancak olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.
- İsim-Fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılırlar.
- Örnek: "Kitap okumayı çok severim." (Okuma bir isim-fiildir.)
- Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Varlıkların özelliğini belirten sıfat görevindedirler.
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak." (Gelecek bir sıfat-fiildir.)
- Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiile "-ip, -erek, -meden, -ince, -ken, -alı, -dıkça, -r...mez, -esiye, -a...a" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevinde kullanılarak fiili veya fiilimsiyi zaman, durum vb. yönlerden tamamlarlar.
- Örnek: "Koşarak geldi." (Koşarak bir zarf-fiildir.)
💡 İpucu: Fiilimsiler kip ve kişi eki almaz, bu onları çekimli fiillerden ayırır. Olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim haline gelebilir ve artık fiilimsi sayılmazlar. Örneğin "dondurma", "çakmak", "kazma". Bunlar bir varlığın adı olmuştur.
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümlenin anlam bütünlüğünü oluşturan yapı taşlarıdır. Temel ögeler yüklem ve öznedir. Yardımcı ögeler ise nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir.
- Yüklem: Cümlede yargıyı bildiren temel ögedir. Çekimli bir fiil veya ek fiil almış bir isim olabilir. Yüklemi bulmak için herhangi bir soru sorulmaz, cümlenin yargı bildiren kısmıdır.
- Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyorlardı." (Oynuyorlardı yüklemdir.)
- Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya durumu üzerine alan ögedir. Yükleme "Kim?", "Ne?" soruları sorularak bulunur. Gizli özne veya sözde özne de olabilir.
- Örnek: "Ayşe dün geldi." (Ayşe öznedir.)
- Nesne (Düz Tümleç): Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. İki türü vardır:
- Belirtili Nesne: Yükleme "Neyi?", "Kimi?" soruları sorularak bulunur. İsmin "-i" hal ekini alır. (Örn: "Kitabı okudu.")
- Belirtisiz Nesne: Yükleme "Ne?" sorusu sorularak bulunur. İsmin yalın halindedir. (Örn: "Kitap okudu.")
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemi yer, yön, bulunma, ayrılma gibi açılardan tamamlar. "-e, -de, -den" hal eklerini alan sözcük veya sözcük gruplarıdır. Yükleme "Neye?", "Neyde?", "Neyden?", "Kime?", "Kimde?", "Kimden?", "Nereye?", "Nerede?", "Nereden?" soruları sorulur.
- Örnek: "Hafta sonu köye gittik." (Köye dolaylı tümleçtir.)
- Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, sebep, araç, yön gibi açılardan tamamlayan ögedir. Yükleme "Ne zaman?", "Nasıl?", "Ne kadar?", "Neden?", "Niçin?", "Ne ile?", "Kim ile?", "Nereye?" (yalın halde) gibi sorular sorulur.
- Örnek: "O, hızlıca koştu." (Hızlıca zarf tümlecidir.)
⚠️ Dikkat: Ögeleri bulurken önce yüklem, sonra özne, sonra nesne ve diğer tümleçler sırasını takip etmek hata yapma olasılığını azaltır. "Ne?" sorusu hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi buldurabilir; bu yüzden önce özneyi bulun.
💡 İpucu: Edat grupları (ile, için, gibi) bazen edat tümleci olarak da adlandırılır ancak genellikle zarf tümleci içinde değerlendirilir.
📌 Fiilde Çatı
Fiilde çatı, fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren dilbilgisel bir özelliktir. Sadece fiil cümlelerinde çatı özelliği aranır, isim cümlelerinde çatı özelliği yoktur.
- Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar: (Fiilin özneyle ilişkisini belirtir.)
- Etken Fiil: İşin bizzat özne tarafından yapıldığını gösterir. Gerçek özne vardır. Örnek: "Çocuk kitabı okudu." (Okuyan çocuk, işi yapan belli.)
- Edilgen Fiil: İşin kim tarafından yapıldığı belli değildir, işten etkilenen sözde özne bulunur. Fiil "-l" veya "-n" ekini alır. Örnek: "Kitap okundu." (Okuma işini kimin yaptığı belli değil, kitap sözde öznedir.)
- Dönüşlü Fiil: İşin özne tarafından yapılıp yine öznenin kendisini etkilediğini gösterir. "-l" veya "-n" ekini alır ve gerçek özneye sahiptir. Örnek: "Çocuk yıkandı." (Yıkanan çocuk, işi yapan çocuk, işten etkilenen yine çocuk.)
- İşteş Fiil: İşin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını gösterir. Fiil "-ş" ekini alır. Örnek: "Kuşlar uçuştu." (Birlikte uçma.) "Öğrenciler tartıştı." (Karşılıklı tartışma.)
- Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar: (Fiilin nesne alıp almadığını belirtir.)
- Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Fiilin başına "onu" kelimesi getirilebilen fiillerdir. Örnek: "Yazdı." (Onu yazdı.) "Okudu." (Onu okudu.)
- Geçişsiz Fiil: Nesne alamayan fiillerdir. Fiilin başına "onu" kelimesi getirilemeyen fiillerdir. Örnek: "Uyudu." (Onu uyudu olmaz.) "Geldi." (Onu geldi olmaz.)
- Ettirgen Fiil: Geçişli bir fiile "-t, -r, -dir" ekleri getirilerek geçişliliğinin artırılmasıdır. İş başkasına yaptırılır. Örnek: "Yazdırdı." (Başkasına yazdırdı.) "Okuttu." (Başkasına okuttu.)
- Oldurgan Fiil: Geçişsiz bir fiile "-t, -r, -dir" ekleri getirilerek fiilin geçişli hale getirilmesidir. Örnek: "Uyudu (geçişsiz) -> Uyuttu (geçişli)." "Güldü (geçişsiz) -> Güldürdü (geçişli)."
💡 İpucu: Çatı özelliği ararken öncelikle cümlenin fiil cümlesi olup olmadığını kontrol edin. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.
⚠️ Dikkat: Dönüşlü ve edilgen fiillerin ekleri aynı (-l, -n) olabilir. Farkı anlamda yatar: Dönüşlüde işi yapan da etkilenen de öznenin kendisidir; edilgende ise işi yapan belli değildir, sadece işten etkilenen (sözde özne) vardır.
