1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "kitap" sözcüğü hem yapım eki hem çekim eki almıştır?
A) Kitaplar düzenli bir şekilde raflara yerleştirildi.
B) Kitapçıdan yeni çıkan kitapları satın aldım.
C) Kitabın kapağı rengarenk desenlerle süslüydü.
D) Kütüphanemdeki en değerli kitaba özenle bakıyorum.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, bir kelimenin hem yapım eki hem de çekim eki alıp almadığını bulmamız isteniyor. Öncelikle bu eklerin ne anlama geldiğini kısaca hatırlayalım:
- Yapım Ekleri: Kelimenin anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Yeni bir kelime türetirler. Örneğin, "göz" kelimesine "-lük" eki geldiğinde "gözlük" (yeni bir nesne) olur.
- Çekim Ekleri: Kelimenin anlamını veya türünü değiştirmezler. Kelimenin cümle içindeki görevini, diğer kelimelerle ilişkisini veya sayısını belirtirler. Örneğin, "ev" kelimesine "-ler" eki geldiğinde "evler" (çoğul) olur veya "-e" eki geldiğinde "eve" (yönelme) olur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve "kitap" sözcüğünün aldığı ekleri belirleyelim:
- A) Kitaplar düzenli bir şekilde raflara yerleştirildi.
- Buradaki "kitaplar" kelimesi, "kitap" köküne "-lar" (çoğul eki) almıştır. "-lar" eki, kelimenin anlamını değiştirmez, sadece sayısını belirtir. Bu bir çekim ekidir. Yapım eki almamıştır.
- B) Kitapçıdan yeni çıkan kitapları satın aldım.
- Buradaki "kitapçıdan" kelimesini inceleyelim:
- "kitap" (kök)
- "kitap" + "-çı" = "kitapçı" (Kitap satan kişi veya yer anlamına gelir. Kelimenin anlamını değiştirmiş, yeni bir kelime türetmiştir. Bu bir yapım ekidir.)
- "kitapçı" + "-dan" = "kitapçıdan" (Ayrılma hali ekidir. Kelimenin cümledeki görevini belirtir. Bu bir çekim ekidir.)
- Gördüğümüz gibi, "kitapçıdan" kelimesi hem "-çı" yapım ekini hem de "-dan" çekim ekini almıştır.
- C) Kitabın kapağı rengarenk desenlerle süslüydü.
- Buradaki "kitabın" kelimesi, "kitap" köküne "-ın" (ilgi hali eki / tamlayan eki) almıştır. "-ın" eki, kelimenin anlamını değiştirmez, sadece aitlik ilişkisi kurar. Bu bir çekim ekidir. (Unutmayın, "p" harfinin "b"ye dönüşmesi ünsüz yumuşamasıdır, ek değildir.) Yapım eki almamıştır.
- D) Kütüphanemdeki en değerli kitaba özenle bakıyorum.
- Buradaki "kitaba" kelimesi, "kitap" köküne "-a" (yönelme hali eki) almıştır. "-a" eki, kelimenin anlamını değiştirmez, sadece yönelme bildirir. Bu bir çekim ekidir. Yapım eki almamıştır.
Bu durumda, "kitap" sözcüğünün hem yapım eki hem de çekim eki aldığı cümle B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
