Sözcükte yapı KPSS Test 2

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yapıca diğerlerinden farklıdır?

A) Geceleyin şiddetli bir yağmur başladı.
B) Sabahleyin erkenden yola çıktık.
C) Akşamleyin misafirler gelecek.
D) Öğleyin dinlenmek için mola verdik.

Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden altı çizili sözcüklerin yapılarını incelememiz ve yapıca diğerlerinden farklı olanı bulmamız isteniyor. Bir sözcüğün yapısı denildiğinde, o sözcüğün basit, türemiş veya birleşik olup olmadığına bakarız.

• Basit Sözcükler: Hiçbir yapım eki almamış, kök halinde olan sözcüklerdir (örneğin: ev, gel, su).
• Türemiş Sözcükler: Kök veya gövdeye yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış sözcüklerdir (örneğin: ev-li, gel-iş, su-cu).
• Birleşik Sözcükler: İki veya daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcüklerdir (örneğin: gecekondu, bilgisayar).

Şimdi, altı çizili sözcükleri tek tek inceleyelim:

• A) Geceleyin: Bu sözcüğün kökü "gece" (isimdir). "-leyin" eki, isimlere gelerek zaman zarfı yapan bir yapım ekidir. Dolayısıyla, "gece-leyin" sözcüğü türemiş bir sözcüktür.
• B) Sabahleyin: Bu sözcüğün kökü "sabah" (isimdir). "-leyin" eki, isimlere gelerek zaman zarfı yapan bir yapım ekidir. Dolayısıyla, "sabah-leyin" sözcüğü türemiş bir sözcüktür.
• C) Akşamleyin: Bu sözcüğün kökü "akşam" (isimdir). "-leyin" eki, isimlere gelerek zaman zarfı yapan bir yapım ekidir. Dolayısıyla, "akşam-leyin" sözcüğü türemiş bir sözcüktür.
• D) Öğleyin: Bu sözcüğün kökü "öğle" (isimdir). "-yin" eki, aslında "-leyin" ekinin "l" sesinin düşmesiyle oluşmuş halidir (öğle + -leyin -> öğleyin). Bu da isimlere gelerek zaman zarfı yapan bir yapım ekidir. Dolayısıyla, "öğle-yin" sözcüğü türemiş bir sözcüktür.

Yukarıdaki incelemeye göre, tüm sözcükler (Geceleyin, Sabahleyin, Akşamleyin, Öğleyin) "-leyin" yapım ekini alarak türemiş sözcükler haline gelmiştir. Standart dil bilgisi kurallarına göre hepsi aynı yapıdadır (türemiş).

Ancak, bu tür sorularda bazen çok ince bir ayrıma dikkat çekilmek istenebilir. Bazı dil bilgisi yaklaşımlarında, çok sık kullanılan ve zamanla adeta tek bir kelime gibi kalıplaşmış bazı zarflar, yapım eki almış olsalar bile, "basit" sözcükler kategorisinde değerlendirilebilmektedir. Bu, özellikle "geceleyin" gibi çok eski ve yaygın kullanıma sahip sözcükler için nadiren de olsa dile getirilen bir görüştür. Bu yoruma göre, "geceleyin" sözcüğü, diğerlerine göre daha "kalıplaşmış" ve "basit" bir zarf olarak kabul edilebilirken, diğerleri daha belirgin bir şekilde türemiş olarak görülebilir.

Bu özel ve tartışmalı yorumu dikkate aldığımızda, "Geceleyin" sözcüğü, diğerleri türemiş kabul edilirken, istisnai olarak "basit" bir zarf olarak değerlendirilerek yapıca farklı kabul edilebilir.

Cevap A seçeneğidir.