5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Arkadaşım bana hediye aldı ve çok sevindim.
B) Öğretmen ödevleri topladı ve notlandırdı.
C) Annem yemek pişirdi, biz de yedik.
D) Kitabı okudum ve çok beğendim.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerdeki anlatım bozukluklarından biri olan "nesne eksikliği"ni bulmamız isteniyor. Nesne eksikliği, genellikle sıralı veya bağlı cümlelerde, bir yüklemin (fiilin) alması gereken nesnenin cümlede bulunmaması durumudur. Yani, fiil geçişli (transitive) olduğu halde, neyi/kimi sorusuna cevap verecek bir nesneye sahip değildir.
- Nesne Eksikliği Nedir?
- Bir cümlede, özellikle birden fazla yüklemin bulunduğu sıralı veya bağlı cümlelerde, yüklemlerden birinin (genellikle ikincisinin) alması gereken "belirtili nesne" (neyi, kimi) veya "belirtisiz nesne" (ne) eksikse, buna nesne eksikliği denir.
- Bu durum, anlatımda duraksamaya, anlam karışıklığına veya eksikliğe yol açar.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Arkadaşım bana hediye aldı ve çok sevindim.
- Bu cümlede iki yüklem var: "aldı" ve "sevindim".
- "Arkadaşım bana hediye aldı." cümlesinde "hediye" kelimesi "aldı" fiilinin nesnesidir (ne aldı? hediye).
- "çok sevindim" cümlesinde ise "sevinmek" fiili geçişsiz bir fiildir, yani doğrudan nesne almaz. Ancak, bu tür sıralı cümlelerde anlam bütünlüğünün sağlanması için ikinci yargının da ilk yargıyla ilişkili bir tamamlayıcıya (tümlece) ihtiyacı olabilir. Burada "neye sevindim?" sorusunun cevabı olan "hediyeye" (dolaylı tümleç) eksiktir.
- Bazı dil bilgisi yaklaşımlarında, bu tür bir eksiklik (dolaylı tümleç eksikliği olsa bile) genel bir "tümleç eksikliği" olarak değerlendirilebilir ve soruda "nesne eksikliği" başlığı altında sorulmuş olabilir. Cümleyi düzelttiğimizde "Arkadaşım bana hediye aldı ve hediyeye çok sevindim." şeklinde olması gerekir. Bu durumda, "hediyeye" kelimesi dolaylı tümleçtir. Ancak, sorunun "nesne eksikliği"ni işaret etmesi ve diğer seçeneklerde daha belirgin bir nesne eksikliği olmaması durumunda, bu seçeneği dikkatle değerlendirmeliyiz. Burada, ikinci yargının anlamını tamamlayacak bir ögenin (hediyeye) eksikliği söz konusudur.
- B) Öğretmen ödevleri topladı ve notlandırdı.
- Burada "topladı" ve "notlandırdı" fiilleri var.
- "Öğretmen ödevleri topladı." (Neyi topladı? Ödevleri - nesne)
- "ve notlandırdı." (Neyi notlandırdı? Ödevleri - nesne)
- "Ödevleri" kelimesi her iki fiilin de nesnesi olarak ortak kullanılmıştır. Cümlede bir anlatım bozukluğu yoktur.
- C) Annem yemek pişirdi, biz de yedik.
- Burada "pişirdi" ve "yedik" fiilleri var.
- "Annem yemek pişirdi." (Ne pişirdi? Yemek - nesne)
- "biz de yedik." (Ne yedik? Yemek - nesne)
- "Yemek" kelimesi, "pişirdi" fiilinin belirtisiz nesnesidir. "Yedik" fiili de geçişli bir fiildir ve bir nesneye ihtiyaç duyar. "Yemek yedik" şeklinde bir kullanım dilimizde yaygın ve doğrudur. Bu durumda "yemek" kelimesi ikinci fiilin de nesnesi olarak kabul edilebilir. Dolayısıyla, bu cümlede belirgin bir nesne eksikliği yoktur.
- D) Kitabı okudum ve çok beğendim.
- Burada "okudum" ve "beğendim" fiilleri var.
- "Kitabı okudum." (Neyi okudum? Kitabı - nesne)
- "ve çok beğendim." (Neyi beğendim? Kitabı - nesne)
- "Kitabı" kelimesi her iki fiilin de nesnesi olarak ortak kullanılmıştır. Cümlede bir anlatım bozukluğu yoktur.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, A seçeneğinde "sevinmek" fiilinin neye sevindiğini belirten bir dolaylı tümlecin ("hediyeye") eksik olduğu görülmektedir. Her ne kadar teknik olarak "dolaylı tümleç eksikliği" olsa da, bazı soru kalıplarında bu tür bir eksiklik "nesne eksikliği" başlığı altında değerlendirilebilmektedir. Diğer seçeneklerde ise belirgin bir nesne eksikliği bulunmamaktadır.
Cevap A seçeneğidir.
