"Öğrenciler, sınav sonuçlarını heyecanla bekliyor ve merak ediyorlardı."
Bu cümledeki anlatım bozukluğu nasıl giderilebilir?
A) "bekliyor" yerine "beklemekteydi" kullanılarak
B) "merak ediyorlardı" yerine "merak içindeydiler" kullanılarak
C) "heyecanla" sözcüğü atılarak
D) "bekliyor" fiilinden sonra "onları" sözcüğü eklenerek
Bugünkü sorumuz, günlük hayatta sıkça karşılaştığımız ancak farkına varmadığımız bir anlatım bozukluğu türüyle ilgili. Cümleleri doğru ve akıcı kurmak için bu tür hataları bilmek çok önemli. Hadi hep birlikte sorumuzu inceleyelim:
Soru Cümlesi: "Öğrenciler, sınav sonuçlarını heyecanla bekliyor ve merak ediyorlardı."
Bu cümlede bir anlatım bozukluğu var. Anlatım bozuklukları, cümlenin anlamını bulanıklaştırabilir veya dilbilgisel olarak yanlış bir yapı oluşturabilir. Buradaki sorun, nesne eksikliği olarak adlandırılan bir durumdur.
- Cümleyi iki ayrı fiil grubu olarak düşünebiliriz: Birinci fiil grubu: "Öğrenciler, sınav sonuçlarını heyecanla bekliyor." İkinci fiil grubu: "Öğrenciler, (ne?) merak ediyorlardı."
- "Beklemek" fiili, "sınav sonuçlarını" nesnesini almıştır. Yani "Neyi bekliyorlardı? Sınav sonuçlarını." cevabı var.
- Ancak "merak etmek" fiiline geldiğimizde, "Neyi merak ediyorlardı?" sorusunun cevabı cümlede açıkça belirtilmemiştir. Her ne kadar ilk fiilin nesnesi olan "sınav sonuçlarını" akla gelse de, dilbilgisel olarak ikinci fiil için de bu nesnenin ya tekrarlanması ya da bir zamirle karşılanması gerekir. Aksi takdirde, ikinci fiil nesnesiz kalmış olur.
- İşte bu duruma nesne eksikliği denir. İki farklı fiilin aynı nesneyi alması gerektiği durumlarda, nesnenin her iki fiil için de uygun olması ve açıkça belirtilmesi (ya da zamirle karşılanması) gerekir.
- Bu bozukluğu gidermek için "merak ediyorlardı" fiilinden önce, "sınav sonuçlarını" yerine geçecek bir zamir olan "onları" sözcüğünü eklememiz gerekir.
- Cümlenin doğru hali şöyle olmalıdır: "Öğrenciler, sınav sonuçlarını heyecanla bekliyor ve onları merak ediyorlardı."
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) "bekliyor" yerine "beklemekteydi" kullanılarak: Bu, fiilin zamanını veya kipini değiştirir ancak nesne eksikliği sorununu çözmez.
- B) "merak ediyorlardı" yerine "merak içindeydiler" kullanılarak: Bu ifade, cümlenin yapısını değiştirir ve "sınav sonuçlarını merak içindeydiler" gibi bir kullanım dilbilgisel olarak uygun değildir. Ayrıca nesne eksikliğini gidermez.
- C) "heyecanla" sözcüğü atılarak: "Heyecanla" bir zarftır ve cümlenin anlamını etkiler ancak dilbilgisel anlatım bozukluğunu (nesne eksikliğini) gidermez.
- D) "bekliyor" fiilinden sonra "onları" sözcüğü eklenerek: Bu seçenekteki "bekliyor fiilinden sonra" ifadesi, "bekliyor" fiilinin ait olduğu ilk cümlecikten sonra, ikinci fiil olan "merak ediyorlardı" fiilinin nesnesi olarak "onları" sözcüğünün eklenmesi gerektiğini anlatır. Yani "Öğrenciler, sınav sonuçlarını heyecanla bekliyor ve onları merak ediyorlardı." şeklinde bir düzeltme önerir. Bu düzeltme, "merak ediyorlardı" fiilinin nesne eksikliğini giderir.
Bu tür anlatım bozuklukları, özellikle birden fazla yüklemi olan sıralı veya bağlı cümlelerde karşımıza çıkar. Her yüklemin kendi nesnesini, tümlecini veya öznesini alıp almadığına dikkat etmek gerekir.
Cevap D seçeneğidir.
