Bir anne, çocuğunun odasını topladığı her seferde ona harçlık vermektedir. Bir süre sonra çocuk harçlık beklentisiyle odasını düzenli olarak toplamaya başlamıştır. Bu durumda harçlık hangi tür pekiştireç kategorisine girer?
A) Birincil pekiştireç
B) Olumsuz pekiştireç
C) İkincil pekiştireç
D) Kendiliğinden pekiştireç
Sevgili öğrenciler, bu soru pekiştireç türlerini anlamamızı gerektiren güzel bir örnektir. Davranışlarımızın nasıl şekillendiğini anlamak için pekiştireçleri iyi kavramalıyız.
Şimdi adım adım bu durumu inceleyelim:
- Pekiştireç Nedir? Pekiştireç, bir davranışın tekrar edilme olasılığını artıran herhangi bir uyarıcıdır. Yani, bir şeyi yaptığımızda karşılığında aldığımız ve o şeyi tekrar yapmamızı sağlayan şeydir.
- Pekiştireç Türleri: Temel olarak iki ana pekiştireç türü vardır: Birincil (Doğal) ve İkincil (Koşullu/Öğrenilmiş).
- Birincil Pekiştireçler (A seçeneği): Bunlar doğuştan gelen, öğrenilmemiş ve temel biyolojik ihtiyaçlarımızı karşılayan pekiştireçlerdir. Örneğin; yiyecek, su, uyku, sıcaklık, cinsellik. Birincil pekiştireçler, herhangi bir öğrenme süreci olmadan kendiliğinden değerlidir. Harçlık, temel bir biyolojik ihtiyaç değildir, bu yüzden birincil pekiştireç olamaz.
- İkincil Pekiştireçler (C seçeneği): Bunlar öğrenilmiş pekiştireçlerdir. Başlangıçta nötr olan ancak birincil pekiştireçlerle veya diğer ikincil pekiştireçlerle ilişkilendirilerek pekiştirici özellik kazanan uyarıcılardır. Para, notlar, övgü, madalyalar, takdir belgeleri ikincil pekiştireçlere en iyi örneklerdir. Para (harçlık), doğrudan bir biyolojik ihtiyacı karşılamaz ancak onunla yiyecek, oyuncak gibi birincil veya diğer ikincil pekiştireçleri elde edebiliriz. Bu nedenle, harçlık bir ikincil pekiştireçtir.
- Olumsuz Pekiştireç (B seçeneği): Olumsuz pekiştireç, istenmeyen bir uyarıcının ortamdan çıkarılmasıyla bir davranışın sıklığını artırmayı ifade eder. Örneğin, emniyet kemeri takmak (davranış) zil sesini (istenmeyen uyarıcı) susturur. Burada çocuğa bir şey *veriliyor* (harçlık), bir şey *çıkarılmıyor*. Bu yüzden olumsuz pekiştireç değildir.
- Kendiliğinden Pekiştireç (D seçeneği): Bu, psikolojide yaygın olarak kullanılan standart bir pekiştireç kategorisi değildir. Bazı davranışlar içsel olarak tatmin edici olabilir (içsel pekiştireç), ancak "kendiliğinden pekiştireç" terimi bu bağlamda doğru bir kategori ismi değildir.
- Çocuğun odasını toplama davranışı, harçlık alma beklentisiyle artmıştır. Harçlık, doğrudan birincil bir ihtiyacı karşılamadığı ancak başka şeyleri elde etme aracı olduğu için ikincil pekiştireç kategorisine girer.
Cevap C seçeneğidir.
