Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, 'Çalışan emeklerinin karşılığını alır.' cümlesindeki 'çalışan' sözcüğünün dil bilgisel özelliğini bulacağız. Adım adım inceleyelim:
- Öncelikle, 'çalışan' sözcüğünün köküne bakalım. Kökü bir fiildir: 'çalışmak'.
- Fiil köküne '-an' eki gelmiştir. Türkçede '-an/-en' ekleri, fiillere gelerek onları sıfat-fiil (ortaç) yapar. Sıfat-fiiller, adından da anlaşılacağı gibi, fiil anlamı taşıyan ama cümlede sıfat gibi görev yapan sözcüklerdir. Örneğin: "koşan adam", "gülen çocuk".
- Şimdi cümlemize geri dönelim: 'Çalışan emeklerinin karşılığını alır.' Bu cümlede 'çalışan' sözcüğünden sonra normalde bir isim (örneğin 'insan', 'kişi') gelmesi beklenir. Yani "Çalışan insan emeklerinin karşılığını alır." gibi bir yapı olabilirdi.
- Ancak cümlede 'insan' veya 'kişi' gibi bir isim kullanılmamıştır. 'Çalışan' sözcüğü, kendisinden sonra gelmesi gereken ismi düşürerek o ismin yerine geçmiştir ve bir isim gibi görev yapmıştır. Yani, "Kim emeklerinin karşılığını alır?" sorusuna "Çalışan" cevabını veririz, bu da onun özne görevinde, yani isim gibi kullanıldığını gösterir.
- İşte bu duruma, bir sıfat-fiilin nitelediği isim düşürüldüğünde, sıfat-fiilin o ismin yerini alarak bir isim gibi kullanılmasına "adlaşmış sıfat-fiil" denir.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Sıfat-fiildir: Evet, biçim olarak bir sıfat-fiildir. Ancak cümlede sadece sıfat görevi yapmıyor, bir ismi karşılayarak adlaşmış durumda. Bu yüzden tam doğru ifade bu değildir.
- B) Adlaşmış sıfat-fiildir: Yukarıda açıkladığımız gibi, 'çalışan' sözcüğü, nitelediği 'insan/kişi' gibi bir ismi düşürerek onun yerine geçmiş ve isimleşmiştir. Bu tanım, sözcüğün cümledeki işlevini en doğru şekilde açıklar.
- C) Zarf-fiildir: Zarf-fiillerin ekleri farklıdır (-ip, -arak, -ken vb.) ve cümlede zarf görevi yaparlar. 'Çalışan' sözcüğü zarf-fiil değildir.
- D) İsimdir: 'Çalışan' sözcüğü, kökeni itibarıyla bir fiilden türemiş ve sıfat-fiil eki almış bir yapıdır. Doğrudan bir isim değildir, ancak isim gibi kullanıldığı için "adlaşmış" denir. Bu seçenek de tam doğru değildir, çünkü onun türemiş yapısını ve fiil kökenini göz ardı eder.
Bu durumda, 'çalışan' sözcüğü, bir fiilden türemiş sıfat-fiil eki almış olmasına rağmen, cümlede bir ismi karşılayarak isim görevi üstlendiği için adlaşmış sıfat-fiil olarak kabul edilir.
Cevap B seçeneğidir.
